×
Voorgeskiedenis

Voorgeskiedenis of oertyd verwys na die tydperk voor aangetekende geskiedenis of die uitvinding van skryfstelsels, dus voordat die mens die geskiedenis begin dokumenteer het. In ’n breër sin verwys dit na die tyd voor die mens se bestaan.

Stonehenge in Suid-Engeland, wat minstens 4 000 jaar gelede deur mense uit die Nuwe Steentydperk opgerig is.

Die begrip voorgeskiedenis het tydens die Verligting ontstaan in die werk van oudheidkundiges wat die woord "primitief" gebruik het om gemeenskappe te beskryf wat voor geskrewe rekords geleef het. Later is die term "voorgeskiedenis" gebruik. Dit kan verwys na die miljarde jare vanaf die begin van die heelal, maar gewoonlik word bedoel die tydperk vandat lewe op aarde begin verskyn het, of meer spesifiek die tyd sedert die eerste mense hul verskyning gemaak het.

Die menslike voorgeskiedenis word gewoonlik verdeel in drie tydperke, wat genoem is na die tegnieke wat in dié tye gebruik is om gereedskap te maak: die Steen-, Brons- en Ystertydperk. Vir tye voor die mens se bestaan word die geologiese tydskaal gebruik waarvolgens die aarde se geskiedenis in verskillende geologiese tydperke en ooreenstemmende rotslae ingedeel word.

Die ontstaan van skryfstelsels (en dus die begin van die "geskiedenis") word gewoonlik vereenselwig met kulture wat tydens óf die laat Brons- óf die Ystertydperk geleef het. Historici steun al hoe minder op geskrewe dokumente en al hoe meer op bewyse uit die natuur- en sosiale wetenskappe – en so vervaag die grens tussen die terme "geskiedenis" en "voorgeskiedenis" algaande.

Hierdie artikel handel oor die menslike voorgeskiedenis, of die tyd vandat mense met moderne gedrag en anatomie hul verskyning gemaak het, tot met die aangetekende geskiedenis.

Inhoud

Omdat daar per definisie geen aangetekende rekords bestaan oor die voorgeskiedenis nie, is die datering van prehistoriese materiaal uiters belangrik. Goeie tegnieke vir datering is egter eers in die 19de eeu ontwikkel.

Die primêre navorsers van die menslike voorgeskiedenis is prehistoriese argeoloë en fisiese antropoloë wat uitgrawings, geologiese en geografiese opnames en ander wetenskaplike tegnieke gebruik om die aard en gedrag van voor- en ongeletterde volke te vertolk. Ook bevolkingsgenetici en historiese liguiste verskaf baie belangrike inligting in verband met dié kwessies. Kulturele antropoloë help om interaksies in die regte verband te plaas met behulp van mensgemaakte voorwerpe. Inligting oor die voorgeskiedenis word dus gevind in ’n groot verskeidenheid natuur- en sosiale wetenskappe soos paleontologie, biologie, argeologie, palinologie, geologie, linguistiek, antropologie, genetika en vele ander.

In teenstelling met die geskiedenis, wat handel oor volke en individue, handel die voorgeskiedenis oor die aktiwiteite van kulture. Omdat dit beperk is tot materiële prosesse, oorblyfsels en artefakte, is voorgeskiedenis anoniem. Daarom is baie woorde wat prehistorici gebruik, soos Neanderdalmense of Steentydperk, moderne terme met definisies wat soms aanvegbaar is.

Die datum wat die einde van die voorgeskiedenis aandui, dus die tyd toe bruikbare historiese rekords begin ontstaan het, verskil aansienlik tussen streke en kulture. Daar word byvoorbeeld aanvaar dat die voorgeskiedenis in Egipte omstreeks 3200 v.C. geëindig het, terwyl die voorgeskiedenis in Nieu-Guinee eers omstreeks 1900 n.C. geëindig het. In Europa het die relatief goed gedokumenteerde klassieke kulture van Antieke Griekeland en Antieke Rome buurstate gehad, onder meer die Kelte, en in ’n mindere mate die Etruskers, met min of geen geskrewe dokumente nie. Historici moet besluit hoeveel waarde om te heg aan die dikwels bevooroordeelde beskrywings in Griekse en Romeinse geskrifte van hierdie "prehistoriese" kulture.

Paleolitikum

’n Kaart van die eerste menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika. Die syfers dui "millenniums gelede" aan (die akkuraatheid daarvan word betwis).

Die Paleolitikum is die eerste periode van die Steentydperk en beteken "Ou Steentydperk". Dit het begin met die eerste gebruik van steengereedskap.

Die eerste deel van die Paleolitikum word die vroeë Paleolitikum genoem en was die tyd voor die ontstaan van Homo sapiens, toe Homo habilis en ander verwante spesies geleef het. Dit begin met die eerste steengereedskap, sowat 2,5 miljoen jaar gelede.

Die vroeë Homo sapiens het sowat 200 000 jaar gelede ontstaan en dit het die Middel-Paleolitikum ingelui. Anatomiese veranderings dui daarop dat moderne taalvermoëns ook in dié tyd ontstaan het. Sistematiese begrafnisse, die oorsprong van musiek, prehistoriese kuns en die gebruik van al hoe meer gesofistikeerde, meerdelige gereedskap is hoogtepunte van die Middel-Paleolitikum.

Gedurende die Paleolitikum was mense hoofsaaklik nomadiese jagters. Die gemeenskappe was meestal klein en egalisties (met gelyke status). Gemeenskappe met oorvloedige hulpbronne of gevorderde voedselstoringstegnieke het soms ’n vaste woonplek gehad met ingewikkelde sosiale strukture soos kapteinskappe. Langafstandkontak kon ook tussen gemeenskappe plaasgevind het.

Mesolitikum

Uitgeholde kano's.

Die Mesolitikum of Middel-Steentydperk was die periode tussen die Ou en Nuwe Steentydperk, toe menslike tegnologie ontwikkel het.

Dit het begin aan die einde van die Pleistoseen-epog, sowat 10 000 jaar gelede, en het geëindig met die ontstaan van landbou – die tyd verskil van streek tot streek. In sommige gebiede, soos die Nabye-Ooste, het landbou reeds teen die einde van die Pleistoseen ontwikkel en daar is die Mesolitikum kort en swak gedefinieer. In streke met groter omgewingsinvloede aan die einde van die laaste ystydperk, is die Mesolitikum baie beter gedefinieer en het dit millenniums lank geduur.

Oorblyfsels uit hierdie periode is min en dikwels beperk tot vullis. Die eerste tekens van die afkap van bome kom in woudgebiede voor, hoewel dit eers tydens die Nuwe Steentydperk in alle erns begin het toe meer plek nodig was vir landbou.

Die Mesolitikum word gekenmerk deur veral klein vuursteengereedskap. Hengelgereedskap, steendissels (’n soort byl) en houtvoorwerpe soos kano's en boë is op sommige terreine gevind. Die eerste tekens van dié tegnologie is in Afrika gevind, en later het dit versprei na Europa en die Levant.

Neolitikum

Die ingang van ’n tempelkompleks in Malta, 3900 v.C.

Neolitikum beteken Nuwe Steentydperk. Dit was ’n tydperk van primitiewe tegnologie en sosiale ontwikkeling aan die einde van die Steentydperk. In die Neolitikum het vroeë dorpe ontwikkel, asook landbou, die mak maak van diere, gereedskap en die eerste tekens van oorlogvoering.

Woudtuine was waarskynlik die oudste vorm van landbou. In die 10de eeu v.C. het ’n "landbourewolusie" plaasgevind met die ontwikkeling van landbou en die mak maak van diere. Die Sumeriërs het eerste begin boer, in omstreeks 9500 v.C. Teen 7000 v.C. het landbou afsonderlik in Indië en Peru ontwikkel; teen 6000 v.C. in Egipte; teen 5000 v.C. in China en omstreeks 2700 v.C. in die noordelike Suid-Amerika.

Stene is deur brons en yster vervang vir die maak van instrumente vir landbou en oorlogvoering. In Eurasië het gereedskap, versierings en wapens van koper en brons algemeen geraak.

Die wieë van die vroeë beskawings was riviervalleie soos die Eufraat- en Tigrisvallei in Mesopotamië, die Nylvallei in Egipte, die Indusvallei in Indië en die Yangtze- en Geelvallei in China. Sommige nomadiese volke soos die inheemse Australiërs en die San van Suider-Afrika het eers redelik onlangs landbou begin beoefen.

Danksy landbou het state en markte ontstaan. Tegnologie het die mens in staat gestel om die natuur te tem en om vervoer en kommunikasie te ontwikkel. Hierna het stede ontstaan en gelei tot ’n "nuwe vlak van menslike konsentrasie".

Kopersteentydperk

Die Kopersteentydperk was ’n periode aan die einde van die Steentydperk toe koperbewerking begin gebruik is naas die gebruik van steengereedskap. Vroeëre geleerdes het dit die Kopertydperk genoem en omskryf as ’n oorgangstydperk tussen die Neolitikum en Bronstydperk, maar huidige navorsers beskou dit as deel van die Neolitikum.

’n Ploeg wat deur ’n os getrek word in Antieke Egipte, omstreeks 1200 v.C.

Die term Bronstydperk verwys na ’n periode toe koper en tin gesmelt en gekombineer is om brons te giet. Dit is algaande gebruik om gereedskap te maak wat die ou vuursteengereedskap vervang het. Die oudste bewaarde gereedskap uit dié tyd is byle en messe. Sierade soos armbande, halsbande en krale en wapens soos swaarde, dolke en pyle is ook gemaak.

Kennis oor die bewerking van metale, veral brons, het in die Midde-Ooste begin, waar brons reeds omstreeks 3000 v.C. gebruik is. Daarna het dit geleidelik deur Europa versprei.

Dit is ook die vroegste periode waarvoor geskrewe dokumente bestaan omdat die vroegste skryfstelsels in dié tyd ontstaan het. Van die bekendste verhale soos die Ilias, Odussee en dele van die Bybel speel in die Bronstydperk af.

Die Ystydperk het begin met die ontwikkeling van ysterverwerking. Dit het gepaardgegaan met ander veranderings soos meer gesofistikeerde landboupraktyke, godsdienstige gelowe en kunsstyle.

Die Ystertydperk het eerste in Griekeland, die Levant en Indië begin, omstreeks 1200 v.C. In Wes-Europa word die begin van die tydperk geraam op omstreeks 800 v.C.

Omdat yster sterker en makliker bewerkbaar was, is dit al hoe meer vir die maak van veral wapens en gereedskap gebruik. Die minder belangrike brons is gebruik vir versierings soos armbande en perdetuie.

Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse en die Nederlandse Wikipedia
  1. Renfrew, Colin. Prehistory The Making Of The Human Mind. New York: Modern Library, 2008.
  2. Eddy, Matthew Daniel (2011). . Notes and Records of the Royal Society. 65: 9–24.
  3. Fagan, Brian. 2007. World Prehistory: A brief introduction New York: Prentice-Hall, 7de uitg.
  4. Renfrew, Colin. 2008. Prehistory: The Making of the Human Mind. New York: Modern Library
  5. The Prehistory of Iberia: Debating Early Social Stratification and the State edited by María Cruz Berrocal, Leonardo García Sanjuán, Antonio Gilman, bl. 36.
  6. Pedro Paulo A. Funari, Martin Hall, Sian Jones (red.). Historical Archaeology: Back from the Edge, bl. 8.
  7. Walter E. Ras. Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook, bl. 49.
  8. Graslund, Bo. 1987. The birth of prehistoric chronology. Cambridge:Cambridge University Press.
  9. William A. Haviland, Harald E.L. Prins, Dana Walrath, Bunny McBrid. The Essence of Anthropology, 3de uitg., bl. 83.
  10. Milford H. Wolpoff. Race and Human Evolution, bl. 348.
  11. Daniel Nettle, Suzanne Romaine Merton. Vanishing Voices: The Extinction of the World's Languages, bl. 102-103.
  12. . Geargiveer vanaf op 11 Junie 2008. Besoek op4 Junie 2014.
  13. Douglas John McConnell (2003). . p. 1. ISBN 978-0-7546-0958-2.
  14. Mumford, Lewis. The City In History Its Origins, Its Transformations, and Its Prospects. New York: A Harvest Book Harcourt, Inc, 1961.

Publikasie datum: September 27, 2021

voorgeskiedenis, oertyd, verwys, tydperk, voor, aangetekende, geskiedenis, uitvinding, skryfstelsels, voordat, mens, geskiedenis, begin, dokumenteer, breër, verwys, voor, mens, bestaan, stonehenge, suid, engeland, minstens, jaar, gelede, deur, mense, nuwe, ste. Voorgeskiedenis of oertyd verwys na die tydperk voor aangetekende geskiedenis of die uitvinding van skryfstelsels dus voordat die mens die geskiedenis begin dokumenteer het 1 In n breer sin verwys dit na die tyd voor die mens se bestaan Stonehenge in Suid Engeland wat minstens 4 000 jaar gelede deur mense uit die Nuwe Steentydperk opgerig is Die begrip voorgeskiedenis het tydens die Verligting ontstaan in die werk van oudheidkundiges wat die woord primitief gebruik het om gemeenskappe te beskryf wat voor geskrewe rekords geleef het 2 Later is die term voorgeskiedenis gebruik Dit kan verwys na die miljarde jare vanaf die begin van die heelal maar gewoonlik word bedoel die tydperk vandat lewe op aarde begin verskyn het of meer spesifiek die tyd sedert die eerste mense hul verskyning gemaak het 3 4 Die menslike voorgeskiedenis word gewoonlik verdeel in drie tydperke wat genoem is na die tegnieke wat in die tye gebruik is om gereedskap te maak die Steen Brons en Ystertydperk Vir tye voor die mens se bestaan word die geologiese tydskaal gebruik waarvolgens die aarde se geskiedenis in verskillende geologiese tydperke en ooreenstemmende rotslae ingedeel word Die ontstaan van skryfstelsels en dus die begin van die geskiedenis word gewoonlik vereenselwig met kulture wat tydens of die laat Brons of die Ystertydperk geleef het Historici steun al hoe minder op geskrewe dokumente en al hoe meer op bewyse uit die natuur en sosiale wetenskappe en so vervaag die grens tussen die terme geskiedenis en voorgeskiedenis algaande 5 6 7 Hierdie artikel handel oor die menslike voorgeskiedenis of die tyd vandat mense met moderne gedrag en anatomie hul verskyning gemaak het tot met die aangetekende geskiedenis Inhoud 1 Definisie 2 Steentydperk 2 1 Paleolitikum 2 2 Mesolitikum 2 3 Neolitikum 2 4 Kopersteentydperk 3 Bronstydperk 4 Ystertydperk 5 Verwysings 6 Eksterne skakelsDefinisie WysigOmdat daar per definisie geen aangetekende rekords bestaan oor die voorgeskiedenis nie is die datering van prehistoriese materiaal uiters belangrik Goeie tegnieke vir datering is egter eers in die 19de eeu ontwikkel 8 Die primere navorsers van die menslike voorgeskiedenis is prehistoriese argeoloe en fisiese antropoloe wat uitgrawings geologiese en geografiese opnames en ander wetenskaplike tegnieke gebruik om die aard en gedrag van voor en ongeletterde volke te vertolk 3 Ook bevolkingsgenetici en historiese liguiste verskaf baie belangrike inligting in verband met die kwessies 4 Kulturele antropoloe help om interaksies in die regte verband te plaas met behulp van mensgemaakte voorwerpe 4 Inligting oor die voorgeskiedenis word dus gevind in n groot verskeidenheid natuur en sosiale wetenskappe soos paleontologie biologie argeologie palinologie geologie linguistiek antropologie genetika en vele ander In teenstelling met die geskiedenis wat handel oor volke en individue handel die voorgeskiedenis oor die aktiwiteite van kulture Omdat dit beperk is tot materiele prosesse oorblyfsels en artefakte is voorgeskiedenis anoniem Daarom is baie woorde wat prehistorici gebruik soos Neanderdalmense of Steentydperk moderne terme met definisies wat soms aanvegbaar is Die datum wat die einde van die voorgeskiedenis aandui dus die tyd toe bruikbare historiese rekords begin ontstaan het verskil aansienlik tussen streke en kulture Daar word byvoorbeeld aanvaar dat die voorgeskiedenis in Egipte omstreeks 3200 v C geeindig het terwyl die voorgeskiedenis in Nieu Guinee eers omstreeks 1900 n C geeindig het In Europa het die relatief goed gedokumenteerde klassieke kulture van Antieke Griekeland en Antieke Rome buurstate gehad onder meer die Kelte en in n mindere mate die Etruskers met min of geen geskrewe dokumente nie Historici moet besluit hoeveel waarde om te heg aan die dikwels bevooroordeelde beskrywings in Griekse en Romeinse geskrifte van hierdie prehistoriese kulture Steentydperk WysigPaleolitikum Wysig n Kaart van die eerste menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika Die syfers dui millenniums gelede aan die akkuraatheid daarvan word betwis Die Paleolitikum is die eerste periode van die Steentydperk en beteken Ou Steentydperk Dit het begin met die eerste gebruik van steengereedskap Die eerste deel van die Paleolitikum word die vroee Paleolitikum genoem en was die tyd voor die ontstaan van Homo sapiens toe Homo habilis en ander verwante spesies geleef het Dit begin met die eerste steengereedskap sowat 2 5 miljoen jaar gelede 9 Die vroee Homo sapiens het sowat 200 000 jaar gelede ontstaan en dit het die Middel Paleolitikum ingelui Anatomiese veranderings dui daarop dat moderne taalvermoens ook in die tyd ontstaan het 10 Sistematiese begrafnisse die oorsprong van musiek prehistoriese kuns en die gebruik van al hoe meer gesofistikeerde meerdelige gereedskap is hoogtepunte van die Middel Paleolitikum Gedurende die Paleolitikum was mense hoofsaaklik nomadiese jagters Die gemeenskappe was meestal klein en egalisties met gelyke status 11 Gemeenskappe met oorvloedige hulpbronne of gevorderde voedselstoringstegnieke het soms n vaste woonplek gehad met ingewikkelde sosiale strukture soos kapteinskappe Langafstandkontak kon ook tussen gemeenskappe plaasgevind het Mesolitikum Wysig Uitgeholde kano s Die Mesolitikum of Middel Steentydperk was die periode tussen die Ou en Nuwe Steentydperk toe menslike tegnologie ontwikkel het Dit het begin aan die einde van die Pleistoseen epog sowat 10 000 jaar gelede en het geeindig met die ontstaan van landbou die tyd verskil van streek tot streek In sommige gebiede soos die Nabye Ooste het landbou reeds teen die einde van die Pleistoseen ontwikkel en daar is die Mesolitikum kort en swak gedefinieer In streke met groter omgewingsinvloede aan die einde van die laaste ystydperk is die Mesolitikum baie beter gedefinieer en het dit millenniums lank geduur Oorblyfsels uit hierdie periode is min en dikwels beperk tot vullis Die eerste tekens van die afkap van bome kom in woudgebiede voor hoewel dit eers tydens die Nuwe Steentydperk in alle erns begin het toe meer plek nodig was vir landbou Die Mesolitikum word gekenmerk deur veral klein vuursteengereedskap Hengelgereedskap steendissels n soort byl en houtvoorwerpe soos kano s en boe is op sommige terreine gevind Die eerste tekens van die tegnologie is in Afrika gevind en later het dit versprei na Europa en die Levant Neolitikum Wysig Die ingang van n tempelkompleks in Malta 3900 v C 12 Neolitikum beteken Nuwe Steentydperk Dit was n tydperk van primitiewe tegnologie en sosiale ontwikkeling aan die einde van die Steentydperk In die Neolitikum het vroee dorpe ontwikkel asook landbou die mak maak van diere gereedskap en die eerste tekens van oorlogvoering 13 Woudtuine was waarskynlik die oudste vorm van landbou 14 In die 10de eeu v C het n landbourewolusie plaasgevind met die ontwikkeling van landbou en die mak maak van diere Die Sumeriers het eerste begin boer in omstreeks 9500 v C Teen 7000 v C het landbou afsonderlik in Indie en Peru ontwikkel teen 6000 v C in Egipte teen 5000 v C in China en omstreeks 2700 v C in die noordelike Suid Amerika Stene is deur brons en yster vervang vir die maak van instrumente vir landbou en oorlogvoering In Eurasie het gereedskap versierings en wapens van koper en brons algemeen geraak Die wiee van die vroee beskawings was riviervalleie soos die Eufraat en Tigrisvallei in Mesopotamie die Nylvallei in Egipte die Indusvallei in Indie en die Yangtze en Geelvallei in China Sommige nomadiese volke soos die inheemse Australiers en die San van Suider Afrika het eers redelik onlangs landbou begin beoefen Danksy landbou het state en markte ontstaan Tegnologie het die mens in staat gestel om die natuur te tem en om vervoer en kommunikasie te ontwikkel Hierna het stede ontstaan en gelei tot n nuwe vlak van menslike konsentrasie 15 Kopersteentydperk Wysig Die Kopersteentydperk was n periode aan die einde van die Steentydperk toe koperbewerking begin gebruik is naas die gebruik van steengereedskap Vroeere geleerdes het dit die Kopertydperk genoem en omskryf as n oorgangstydperk tussen die Neolitikum en Bronstydperk maar huidige navorsers beskou dit as deel van die Neolitikum Bronstydperk Wysig n Ploeg wat deur n os getrek word in Antieke Egipte omstreeks 1200 v C Die term Bronstydperk verwys na n periode toe koper en tin gesmelt en gekombineer is om brons te giet Dit is algaande gebruik om gereedskap te maak wat die ou vuursteengereedskap vervang het Die oudste bewaarde gereedskap uit die tyd is byle en messe Sierade soos armbande halsbande en krale en wapens soos swaarde dolke en pyle is ook gemaak Kennis oor die bewerking van metale veral brons het in die Midde Ooste begin waar brons reeds omstreeks 3000 v C gebruik is Daarna het dit geleidelik deur Europa versprei Dit is ook die vroegste periode waarvoor geskrewe dokumente bestaan omdat die vroegste skryfstelsels in die tyd ontstaan het Van die bekendste verhale soos die Ilias Odussee en dele van die Bybel speel in die Bronstydperk af Ystertydperk WysigDie Ystydperk het begin met die ontwikkeling van ysterverwerking Dit het gepaardgegaan met ander veranderings soos meer gesofistikeerde landboupraktyke godsdienstige gelowe en kunsstyle Die Ystertydperk het eerste in Griekeland die Levant en Indie begin omstreeks 1200 v C In Wes Europa word die begin van die tydperk geraam op omstreeks 800 v C Omdat yster sterker en makliker bewerkbaar was is dit al hoe meer vir die maak van veral wapens en gereedskap gebruik Die minder belangrike brons is gebruik vir versierings soos armbande en perdetuie Verwysings Wysig Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse en die Nederlandse Wikipedia Renfrew Colin Prehistory The Making Of The Human Mind New York Modern Library 2008 Eddy Matthew Daniel 2011 The Line of Reason Hugh Blair Spatiality and the Progressive Structure of Language Notes and Records of the Royal Society 65 9 24 3 0 3 1 Fagan Brian 2007 World Prehistory A brief introduction New York Prentice Hall 7de uitg 4 0 4 1 4 2 Renfrew Colin 2008 Prehistory The Making of the Human Mind New York Modern Library The Prehistory of Iberia Debating Early Social Stratification and the State edited by Maria Cruz Berrocal Leonardo Garcia Sanjuan Antonio Gilman bl 36 Pedro Paulo A Funari Martin Hall Sian Jones red Historical Archaeology Back from the Edge bl 8 Walter E Ras Through the Ages in Palestinian Archaeology An Introductory Handbook bl 49 Graslund Bo 1987 The birth of prehistoric chronology Cambridge Cambridge University Press William A Haviland Harald E L Prins Dana Walrath Bunny McBrid The Essence of Anthropology 3de uitg bl 83 Milford H Wolpoff Race and Human Evolution bl 348 Daniel Nettle Suzanne Romaine Merton Vanishing Voices The Extinction of the World s Languages bl 102 103 http www heritagemalta org hagarqim html The Perfect Gift Prehistoric Massacres The twin vices of women and cattle in prehistoric Europe Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Junie 2008 Besoek op 4 Junie 2014 Douglas John McConnell 2003 The Forest Farms of Kandy And Other Gardens of Complete Design p 1 ISBN 978 0 7546 0958 2 Mumford Lewis The City In History Its Origins Its Transformations and Its Prospects New York A Harvest Book Harcourt Inc 1961 Eksterne skakels WysigSubmerged Landscapes Archaeological Network Geargiveer 8 Mei 2007 op Wayback Machine Die Neanderdal webtuiste by Veldwezelt Hezerwater Belgie Ontsluit van https af wikipedia org w index php title Voorgeskiedenis amp ol,