fbpx
Wikipedia

Soedan

Hierdie artikel handel oor die land. Vir die gebied, sien Soedan (gebied).

Soedan (Arabies: السودان, as-Sūdān; Engels: Sudan, [suˈdɑːn, -ˈdæn], ), amptelik die Republiek Soedan (Arabies: جمهورية السودان, Jumhūriyyat as-Sūdān; Engels: Republic of the Sudan), ook bekend as Noord-Soedan sedert Suid-Soedan se onafhanklikheid, is 'n land in Noord-Afrika en die derde grootste land van AfrikaAlgerië en die Demokratiese Republiek van die Kongo. Dit grens aan Libië in die noordweste, Egipte in die noorde, Tsjad en die Sentraal-Afrikaanse Republiek in die weste, Suid-Soedan in die suide, Ethiopië en Eritrea in die ooste en die Rooisee in die noordooste. Khartoem is die hoofstad en Omdoerman die grootste stad van Soedan.

Republiek Soedan
  • جمهورية السودان  (Arabies)
  • Republic of the Sudan  (Engels)
Vlag Embleem
Nasionale leuse: النصر لنا
An-Naṣr lanā
(Arabies vir: "Oorwinning is ons s'n")
Volkslied: نحن جند الله، جند الوطن
Nahnu Jund Allah Jund Al-watan
(Arabies vir: "Ons is die soldate van God, die soldate van die Nasie")
Hoofstad Khartoem

15°38′N 32°32′O / 15.633°N 32.533°O / 15.633; 32.533

Grootste stad Omdoerman

15°39′N 32°29′O / 15.650°N 32.483°O / 15.650; 32.483

Amptelike tale Arabies en Engels[1]
Regering


• Oorgangsraadvoorsitter
Eerste minister
Federale parlementêre
republiek onder 'n
oorgangsregering
Abdel Fattah al-Burhan
Abdalla Hamdok
Onafhanklikheid
Vorming
• Nubiese koninkryke
• Sennar-dinastie
• Unifikasie met Egipte
• Anglo-Egiptiese Soedan
• Onafhanklikheid van die
Verenigde Koninkryk
en Egipte
• Huidige grondwet
Suid-Soedanese wegbreek
Staatsgreep


3500 v.C.
1504[2]
1820
1899


1 Januarie 1956
9 Januarie 2005
9 Julie 2011
11 April 2019
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)
 
1 886 068 km2  (15de)
728 215 myl2
feitlik niks
Bevolking
 - 2019-skatting
 - 2008-sensus
 - Digtheid
 
41 592 539[3] (35ste)
30 894 000[4] (omstrede)
21,3 / km2
55,2 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$176,721 miljard[5]
$4 089[5]

BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita
2019-skatting

$31,468 miljard[5]
$728[5]

MOI (2017) 0,502[6] (167ste)  –  medium
Gini (2009) 35,4[7] –  laag
Geldeenheid Pond (SDG)
Tydsone
 - Somertyd
OAT (UTC+3)
nie toegepas nie (UTC+3)
Internet-TLD .sd, سودان.
Skakelkode +249
Nasa-Satellietbeeld van Soedan
Kaart van Soedan en Darfoer

Soedan beslaan 'n oppervlakte van 1 886 068 km² en 'n bevolking van 41 592 539 in 2019 gehad. Op 9 Julie 2011 verklaar Suid-Soedan sy onafhanklikheid van Soedan; voordat was Soedan volgens oppervlakte die grootste land van Afrika. Die Nylrivier vloei in 'n noordelike rigting deur die land, wat deur die saamvloei van die Blou Nyl en die Wit Nyl in die metropolitaanse gebied van Khartoem-Omdoerman-Bahri gevorm word.

Die naam van die land is afgelei van die geografiese gebied Soedan, wat suid van die Sahara van Wes- tot Oos-Sentraal-Afrika streek. Dit is afkomstig van die Arabiese bilād as-sūdān (بلاد السودان) en beteken "land van die swartes", 'n uitdrukking wat ná Wes- en Noord-Sentraal-Afrika verwys.[8]

Die naam is een van verskeie toponieme wat soortgelyke etimologieë deel, met die uiteindelike betekenis "land van die swartes" of soortgelyke betekenisse, met verwysing na die donker vel van die inwoners. Oorspronklik het die term Soedanese 'n negatiewe konnotasie in die gearabisierde Soedan gehad weens sy verband met swart slawe uit Afrika.

Die idee van 'n "Soedanese" nasionalisme het sy oorsprong in die 1930's en 1940's, toe dit deur jong intellektuele gewild gemaak is.[9]

Die vorige regering van Soedan onder president Omar al-Bashir is gereeld vir sy menseregskendings teenoor etniese en religieuse minderhede gekritiseer. Hy word deur die Internasionale Strafhof weens oorlogsmisdade en misdade teen die mensdom gesoek.[10]

Klimaat

 
Klimaatsones in Soedan volgens die Köppen-klimaatklassifikasie

Vanweë sy enorme afmetinge strek die land oor verskillende klimaatstreke. Noordwaarts neem die reënval vir elke breedtegraad met 100 mm per jaar af en word die droë tye langer, maar in die suide lê 'n deel van Soedan nog binne die tropiese reënwoudgebied – die neerslag is daar tot 1 600 mm per jaar. Noord van die reënwoudstreek is 'n uitgestrekte savanne- en steppegebied met kleibodems wat deur afsettings van die Nyl gevorm word.

Die gebied, wat tussen 400 en 1 400 mm reën per jaar kry, bevat die vrugbaarste grond in Afrika en die moerasse wat hier deur die sytakke van die Wit Nyl gevorm word, is ook die uitgestrekste ter wêreld. Sentraal-Soedan lê in die Sahelgebied en is 'n golwende, sanderige steppegebied met 'n gemiddelde reënval van 200 mm per jaar – die noordelike rand word weens oorbeweiding in 'n tempo van 5 km per jaar deur die Noord-Soedannese woestyne ingeneem.

Die woestyne vorm deel van die suidoostelike Sahara, naamlik die Libiese Woestyn (wes), die Nubiese Woestyn (oos) en die Bajoeda-woestyn (noord van Khartoem) en is uiters warm gebiede sonder plantegroei met 'n skrale reënval van 75 mm per jaar. Soedan se belangrikste topografiese aspek is die Nyl. Die rivier speel in Soedan selfs ’n belangriker rol as in Egipte, wat verder stroomaf geleë is.

Geskiedenis

 
Die Mahdiste-oorlog is geveg tussen 'n groep Moslem-derwyne, Mahdiste genoem, wat 'n groot deel van Soedan oorgeneem het, en die Britse magte
 
Vlag van Soedan, 1956 tot 1970

Die belangrikste gebiede in Soedan was teen die 16de eeu v.C. onder die koloniale bewind van Egipte, wat reeds in ongeveer 3000 v.C. sy invloed in die land laat geld het.

Die Noord-Soedannese het Egipte in die 8ste en 7de eeu v.C. verower en in omstreeks 500 n.C. het die Nubiërs die Christendom in drie noordelike Soedannese koninkryke aangeneem – hulle het later geleidelik gearabiseer.

Nadat Egipte in 1820/21 weer groot dele van Noord-Soedan beset het, het 'n tydperk van ernstige koloniale uitbuiting (slawehandel) gevolg. Pogings om die slawejag en -handel te beëindig, is onder leiding van 'n Engelse goewerneurgeneraal wat in 1877 in Soedan aangestel is, aangewend, maar dit het gelei tot 'n opstand onder leiding van 'n religieuse leier, die Mahdi.

Die Anglo-Egiptiese troepe moes Khartoem in 1885 aan die Mahdiste afstaan en Anglo-Egiptiese bestuur is eers weer in 1898 deur lord Horatio Herbert Kitchener (1850–1916) herstel. Die Egiptiese troepe is in 1924 – na die moord op 'n oud-goewerneur-generaal in Khartoem en op aandrang van die Britte – teruggetrek.

Soedan het in 1955 onder leiding van Ismail el Azhari onafhanklik geword, maar herinnerings aan die slawejag het wantroue van die suide teenoor die noorde tot gevolg gehad, en 'n burgeroorlog wat 17 jaar lank geduur het, het ontstaan. Duisende Soedannese het na die omliggende lande gevlug en ongeveer 'n halfmiljoen mense het gesterf voordat die drie suidelike provinsies Bahr el Ghazal, Bo-Nyl en Equatoria in 1972 onafhanklik geword het.

Na Soedan se onafhanklikwording in 1955 het verskeie staatsgrepe gevolg. Kol. Jaafar el Numeiry, wat in Mei 1969 die Demokratiese Republiek Soedan uitgeroep het, het daarin geslaag om twee staatsgrepe af te weer, onder meer vanweë sy aansien omdat hy die burgeroorlog in 1972 beëindig het.

Numeiry se versoenende houding teenoor die Mahdiste, wat nalewing van die Koran nastreef, het ook daartoe gelei dat Saoedi-Arabië en Koeweit bereid was om die grootskaalse landbouprojekte te finansier. Soedan kon daardeur 20 jaar na sy onafhanklikwording uiteindelik met die opbou van die land begin.

Sien ook

Verwysings

  1. (en) (PDF). Besoek op 6 Augustus 2019.
  2. (en) Rayah, Mubarak B. (1978). Sudan civilization. Democratic Republic of the Sudan, Ministry of Culture and Information. p. 64.
  3. (in Arabies). Official population clock. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Mei 2020. Besoek op 28 Augustus 2019.
  4. "Discontent over Sudan census". News24 (in Engels). Kaapstad. AFP. 21 Mei 2009. vanaf die oorspronklike op 9 September 2019. Besoek op 28 Augustus 2019.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 (en) "Sudan". Internasionale Monetêre Fonds. April 2019. Besoek op 28 Augustus 2019.
  6. "2018 Human Development Report" (PDF) (in Engels). United Nations Development Programme. 2018. (PDF) vanaf die oorspronklike op 15 Mei 2020. Besoek op 28 Augustus 2019.
  7. "Gini Index" (in Engels). Wêreldbank. vanaf die oorspronklike op 9 Oktober 2019. Besoek op 28 Augustus 2019.
  8. (en) International Association for the History of Religions (1959), Numen, Leiden: EJ Brill, p. 131, "West Africa may be taken as the country stretching from Senegal in the West, to the Cameroons in the East; sometimes it has been called the central and western Sudan, the Bilad as-Sūdan, 'Land of the Blacks', of the Arabs" 
  9. (en) Sharkey, Heather J. (2007). (PDF). African Affairs. 107 (426): 29–32. doi:10.1093/afraf/adm068. Geargiveer vanaf die oorspronklike (PDF) op 12 Oktober 2020. Besoek op 24 Februarie 2019.AS1-onderhoud: ref=harv (link)
  10. "The world's enduring dictators" (in Engels). CBS News. 16 Mei 2011. vanaf die oorspronklike op 7 Maart 2020. Besoek op 28 Augustus 2019.

Bronne

  • Wêreldspektrum, 1982, ISBN 0-908409-67-2, volume 26, bl. 14–18

Eksterne skakels

Soedan
soedan, hierdie, artikel, handel, land, gebied, sien, gebied, arabies, السودان, sūdān, engels, sudan, suˈdɑːn, ˈdæn, luister, hulp, inligting, amptelik, republiek, arabies, جمهورية, السودان, jumhūriyyat, sūdān, engels, republic, sudan, bekend, noord, sedert, s. Hierdie artikel handel oor die land Vir die gebied sien Soedan gebied Soedan Arabies السودان as Sudan Engels Sudan suˈdɑːn ˈdaen luister hulp inligting amptelik die Republiek Soedan Arabies جمهورية السودان Jumhuriyyat as Sudan Engels Republic of the Sudan ook bekend as Noord Soedan sedert Suid Soedan se onafhanklikheid is n land in Noord Afrika en die derde grootste land van Afrika na Algerie en die Demokratiese Republiek van die Kongo Dit grens aan Libie in die noordweste Egipte in die noorde Tsjad en die Sentraal Afrikaanse Republiek in die weste Suid Soedan in die suide Ethiopie en Eritrea in die ooste en die Rooisee in die noordooste Khartoem is die hoofstad en Omdoerman die grootste stad van Soedan Republiek Soedanجمهورية السودان Arabies Republic of the Sudan Engels Vlag EmbleemNasionale leuse النصر لناAn Naṣr lana Arabies vir Oorwinning is ons s n Volkslied نحن جند الله جند الوطنNahnu Jund Allah Jund Al watan Arabies vir Ons is die soldate van God die soldate van die Nasie source source track Hoofstad Khartoem 15 38 N 32 32 O 15 633 N 32 533 O 15 633 32 533Grootste stad Omdoerman 15 39 N 32 29 O 15 650 N 32 483 O 15 650 32 483Amptelike tale Arabies en Engels 1 Regering Oorgangsraadvoorsitter Eerste minister Federale parlementererepubliek onder noorgangsregeringAbdel Fattah al BurhanAbdalla HamdokOnafhanklikheid Vorming Nubiese koninkryke Sennar dinastie Unifikasie met Egipte Anglo Egiptiese Soedan Onafhanklikheid van dieVerenigde Koninkryken Egipte Huidige grondwet Suid Soedanese wegbreek Staatsgreep 3500 v C 1504 2 182018991 Januarie 19569 Januarie 20059 Julie 201111 April 2019Oppervlakte Totaal Water 1 886 068 km2 15de 728 215 myl2feitlik niksBevolking 2019 skatting 2008 sensus Digtheid 41 592 539 3 35ste 30 894 000 4 omstrede 21 3 km2 55 2 myl2BBP KKP Totaal Per capita 2019 skatting 176 721 miljard 5 4 089 5 BBP nominaal Totaal Per capita 2019 skatting 31 468 miljard 5 728 5 MOI 2017 0 502 6 167ste mediumGini 2009 35 4 7 laagGeldeenheid Pond a href ISO 4217 html title ISO 4217 SDG a Tydsone Somertyd OAT UTC 3 nie toegepas nie UTC 3 Internet TLD sd سودان Skakelkode 249 Nasa Satellietbeeld van Soedan Kaart van Soedan en Darfoer Soedan beslaan n oppervlakte van 1 886 068 km en n bevolking van 41 592 539 in 2019 gehad Op 9 Julie 2011 verklaar Suid Soedan sy onafhanklikheid van Soedan voordat was Soedan volgens oppervlakte die grootste land van Afrika Die Nylrivier vloei in n noordelike rigting deur die land wat deur die saamvloei van die Blou Nyl en die Wit Nyl in die metropolitaanse gebied van Khartoem Omdoerman Bahri gevorm word Die naam van die land is afgelei van die geografiese gebied Soedan wat suid van die Sahara van Wes tot Oos Sentraal Afrika streek Dit is afkomstig van die Arabiese bilad as sudan بلاد السودان en beteken land van die swartes n uitdrukking wat na Wes en Noord Sentraal Afrika verwys 8 Die naam is een van verskeie toponieme wat soortgelyke etimologiee deel met die uiteindelike betekenis land van die swartes of soortgelyke betekenisse met verwysing na die donker vel van die inwoners Oorspronklik het die term Soedanese n negatiewe konnotasie in die gearabisierde Soedan gehad weens sy verband met swart slawe uit Afrika Die idee van n Soedanese nasionalisme het sy oorsprong in die 1930 s en 1940 s toe dit deur jong intellektuele gewild gemaak is 9 Die vorige regering van Soedan onder president Omar al Bashir is gereeld vir sy menseregskendings teenoor etniese en religieuse minderhede gekritiseer Hy word deur die Internasionale Strafhof weens oorlogsmisdade en misdade teen die mensdom gesoek 10 Inhoud 1 Klimaat 2 Geskiedenis 3 Sien ook 4 Verwysings 5 Bronne 6 Eksterne skakelsKlimaat Wysig Klimaatsones in Soedan volgens die Koppen klimaatklassifikasie Vanwee sy enorme afmetinge strek die land oor verskillende klimaatstreke Noordwaarts neem die reenval vir elke breedtegraad met 100 mm per jaar af en word die droe tye langer maar in die suide le n deel van Soedan nog binne die tropiese reenwoudgebied die neerslag is daar tot 1 600 mm per jaar Noord van die reenwoudstreek is n uitgestrekte savanne en steppegebied met kleibodems wat deur afsettings van die Nyl gevorm word Die gebied wat tussen 400 en 1 400 mm reen per jaar kry bevat die vrugbaarste grond in Afrika en die moerasse wat hier deur die sytakke van die Wit Nyl gevorm word is ook die uitgestrekste ter wereld Sentraal Soedan le in die Sahelgebied en is n golwende sanderige steppegebied met n gemiddelde reenval van 200 mm per jaar die noordelike rand word weens oorbeweiding in n tempo van 5 km per jaar deur die Noord Soedannese woestyne ingeneem Die woestyne vorm deel van die suidoostelike Sahara naamlik die Libiese Woestyn wes die Nubiese Woestyn oos en die Bajoeda woestyn noord van Khartoem en is uiters warm gebiede sonder plantegroei met n skrale reenval van 75 mm per jaar Soedan se belangrikste topografiese aspek is die Nyl Die rivier speel in Soedan selfs n belangriker rol as in Egipte wat verder stroomaf gelee is Geskiedenis Wysig Die Mahdiste oorlog is geveg tussen n groep Moslem derwyne Mahdiste genoem wat n groot deel van Soedan oorgeneem het en die Britse magte Vlag van Soedan 1956 tot 1970 Die belangrikste gebiede in Soedan was teen die 16de eeu v C onder die koloniale bewind van Egipte wat reeds in ongeveer 3000 v C sy invloed in die land laat geld het Die Noord Soedannese het Egipte in die 8ste en 7de eeu v C verower en in omstreeks 500 n C het die Nubiers die Christendom in drie noordelike Soedannese koninkryke aangeneem hulle het later geleidelik gearabiseer Nadat Egipte in 1820 21 weer groot dele van Noord Soedan beset het het n tydperk van ernstige koloniale uitbuiting slawehandel gevolg Pogings om die slawejag en handel te beeindig is onder leiding van n Engelse goewerneurgeneraal wat in 1877 in Soedan aangestel is aangewend maar dit het gelei tot n opstand onder leiding van n religieuse leier die Mahdi Die Anglo Egiptiese troepe moes Khartoem in 1885 aan die Mahdiste afstaan en Anglo Egiptiese bestuur is eers weer in 1898 deur lord Horatio Herbert Kitchener 1850 1916 herstel Die Egiptiese troepe is in 1924 na die moord op n oud goewerneur generaal in Khartoem en op aandrang van die Britte teruggetrek Soedan het in 1955 onder leiding van Ismail el Azhari onafhanklik geword maar herinnerings aan die slawejag het wantroue van die suide teenoor die noorde tot gevolg gehad en n burgeroorlog wat 17 jaar lank geduur het het ontstaan Duisende Soedannese het na die omliggende lande gevlug en ongeveer n halfmiljoen mense het gesterf voordat die drie suidelike provinsies Bahr el Ghazal Bo Nyl en Equatoria in 1972 onafhanklik geword het Na Soedan se onafhanklikwording in 1955 het verskeie staatsgrepe gevolg Kol Jaafar el Numeiry wat in Mei 1969 die Demokratiese Republiek Soedan uitgeroep het het daarin geslaag om twee staatsgrepe af te weer onder meer vanwee sy aansien omdat hy die burgeroorlog in 1972 beeindig het Numeiry se versoenende houding teenoor die Mahdiste wat nalewing van die Koran nastreef het ook daartoe gelei dat Saoedi Arabie en Koeweit bereid was om die grootskaalse landbouprojekte te finansier Soedan kon daardeur 20 jaar na sy onafhanklikwording uiteindelik met die opbou van die land begin Sien ook WysigSoedannese literatuurVerwysings Wysig en 2005 constitution in English PDF Besoek op 6 Augustus 2019 en Rayah Mubarak B 1978 Sudan civilization Democratic Republic of the Sudan Ministry of Culture and Information p 64 Population in Arabies Official population clock Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Mei 2020 Besoek op 28 Augustus 2019 Discontent over Sudan census News24 in Engels Kaapstad AFP 21 Mei 2009 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 September 2019 Besoek op 28 Augustus 2019 5 0 5 1 5 2 5 3 en Sudan Internasionale Monetere Fonds April 2019 Besoek op 28 Augustus 2019 2018 Human Development Report PDF in Engels United Nations Development Programme 2018 Geargiveer PDF vanaf die oorspronklike op 15 Mei 2020 Besoek op 28 Augustus 2019 Gini Index in Engels Wereldbank Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Oktober 2019 Besoek op 28 Augustus 2019 en International Association for the History of Religions 1959 Numen Leiden EJ Brill p 131 West Africa may be taken as the country stretching from Senegal in the West to the Cameroons in the East sometimes it has been called the central and western Sudan the Bilad as Sudan Land of the Blacks of the Arabs en Sharkey Heather J 2007 Arab Identity and Ideology in Sudan The Politics of Language Ethnicity and Race PDF African Affairs 107 426 29 32 doi 10 1093 afraf adm068 Geargiveer vanaf die oorspronklike PDF op 12 Oktober 2020 Besoek op 24 Februarie 2019 AS1 onderhoud ref harv link The world s enduring dictators in Engels CBS News 16 Mei 2011 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Maart 2020 Besoek op 28 Augustus 2019 Bronne WysigWereldspektrum 1982 ISBN 0 908409 67 2 volume 26 bl 14 18Eksterne skakels WysigWikimedia Commons bevat media in verband met Soedan en Toerisme inligting oor Soedan op Wikivoyage en Sudan Encyclopaedia Britannica Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Maart 2020 Besoek op 28 Augustus 2019 Ontsluit van https af wikipedia org w index php title Soedan amp oldid 2429323,