fbpx
Wikipedia

Leonardo da Vinci

Leonardo di ser Piero da Vinci[1] (15 April 14522 Mei 1519) was 'n Italiaanse veelweter: 'n wetenskaplike, wiskundige, ingenieur, ontleedkundige, uitvinder, skilder, beeldhouer, argitek, tuinkundige, musikant en skrywer. Hy is gebore in Vinci, 'n dorp in Florence, as die buite-egtelike seun van 'n notaris, Piero da Vinci, en 'n plattelandse meisie, Caterina. Hy het opleiding ontvang in die ateljee van die bekende Florentynse skilder Verrocchio. 'n Groot gedeelte van sy vroeë werkende lewe was in die diens van Ludovico il Moro, in Milaan, waar verskeie van sy belangrikste werke geskep is. Hy het ook in Rome, Bologna en Venesië gewerk, maar het sy laaste jare in Frankryk deurgebring, in die tuiste wat deur koning Frans I aan hom gegee is.

Leonardo da Vinci
Geboortenaam Leonardo di ser Piero da Vinci
Gebore (1452-04-15)15 April 1452
Vinci,  Italië
Sterf 2 Mei 1519 (op 67)
Amboise, Frankryk
Nasionaliteit Italiaans
Veld Verskillende velde van die kunste en wetenskappe
Beweging Hoog-Renaissance
Werke Mona Lisa
Die Laaste Avondmaal
Vitruviaanse Man
Dame met 'n hermelyn

Leonardo is dikwels beskryf as die argetipiese "Renaissance-man" of universele genie: 'n man wie se skynbare eindelose verbeelding slegs deur sy uitvindingsvermoë geëwenaar is.[2] Hy word wyd beskou as een van die beste skilders van alle tye en moontlik die mees divers begaafde persoon wat ooit geleef het.[3]

Leonardo was, en is, hoofsaaklik beroemd vanweë sy skilderwerk. Twee van sy werke, die Mona Lisa en Die Laaste Avondmaal, het reeds albei die unieke eer te beurt geval om die bekendste, mees geïllustreerde en mees nageskilderde portret en religieuse skildery van alle tye genoem te word. Slegs Michelangelo se Skepping van Adam is naastenby so bekend.[2] Leonardo se tekening van die Vitruviaanse Man is ook 'n ikoniese beeld. Daar is moontlik 15 skilderye wat behoue gebly het: die klein getal is te wyte aan Leonardo se konstante (en dikwels rampspoedige) eksperimentering met nuwe tegnieke en sy chroniese getalm.[4] Nietemin word hierdie klein aantal werke, saam met sy notaboeke, wat tekeninge en wetenskaplike diagramme bevat, en sy idees oor die aard van skilder beskou as 'n bydrae aan skilders van latere geslagte waarmee slegs dié van sy tydgenoot Michelangelo kan meeding.

As 'n ingenieur was baie van Leonardo se idees sy eie tyd vooruit: in konsep het Leonardo 'n helikopter, 'n tenk, die gebruik van gekonsentreerde sonenergie, 'n sakrekenaar, 'n kru teorie oor plaat-tektonika en baie ander konsepte uitgevind. Relatief min van sy eie ontwerpe was ooit gebou of enigsins uitvoerbaar tydens sy eie leeftyd.[5] maar sommige van sy kleiner uitvindings, soos 'n outomatiese spoelopwenner en 'n masjien wat die trekvastheid van draad toets, het die vervaardigingswêreld onbesonge betree.[6] As 'n wetenskaplike het hy die stand van kennis in die gebiede van ontleedkunde, siviele ingenieurswese, optika en waterloopkunde besonders bevorder.

Biografie

Vroeë lewe: 1452–1466

 
Leonardo se vroegste tekening, sover bekend, die Arno-vallei (1473).

Leonardo is in die "derde uur van die nag"[7] op 15 April 1452 gebore, in die Toskaanse heuweldorpie Vinci. Die dorpie is geleë in die laer vallei van die Arno-rivier, in Florence, en Leonardo het sy eerste vyf jaar in die nabygeleë dorpie Anchiano deurgebring.[8] Hy was die buite-egtelike seun van Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, 'n Florentynse notaris, en Caterina, 'n plattelandse meisie.[9][10] Daar is bewyse dat Caterina moontlik 'n slavin uit die Midde Ooste was,[11] maar baie kenners bevraagteken hierdie bewyse.[12] Leonardo het nie 'n van in die moderne sin van die woord gehad nie: "da Vinci" beteken slegs "vanaf Vinci" en sy volle geboortenaam was "Leonardo di ser Piero da Vinci", wat beteken "Leonardo, seun van (Mes)ser Piero van Vinci". Daar is nie veel oor sy vroeë lewe bekend nie, maar dit is reeds 'n geruime tyd die onderwerp van geskiedkundige bespiegeling deur die 16de-eeuse Giorgio Vasari en ander.[13][8] Op vyfjarige ouderdom het hy in Vinci gaan woon, in die huis van sy vader, grootouers en oom Francesco. Sy vader het daar met 'n sestienjarige meisie met die naam Albiera getrou; sy was baie geheg aan Leonardo, maar het jonk gesterf.[14]

Leonardo het self slegs twee gebeurtenisse uit sy jeug aangeteken. Die eerste (wat hy as 'n voorbode beskou het) was toe 'n valk uit die lug geval het, oor sy wiegie bly hang het en sy stertvere oor Leonardo se gesig gevee het.[14] Die tweede gebeurtenis het plaasgevind tydens 'n verkenningstog in die berge. Leonardo het 'n grot ontdek en sy emosies rakende die verkenning van die grot aangeteken: aan die een kant was hy doodbang dat 'n groot monster daar binne mag wegkruip, maar aan die anderkant was hy uiters nuuskierig om uit te vind wat werklik binne-in die grot was.[14]

Giorgio Vasari, die 16de eeuse lewensbeskrywer van Renaissance-skilders, vertel hoe 'n plaaslike landarbeider Ser Piero gevra het dat sy seun vir hom 'n prentjie op 'n ronde plaat moes verf. Leonardo het vir hom 'n skildery geverf van slange wat vuur spoeg, maar Ser Piero het dit so vreesaanjaend gevind dat hy dit aan 'n Florentynse kunshandelaar verkoop het, wat dit weer aan die Hertog van Milaan verkoop het. Siende dat hy 'n profyt gemaak het, het Ser Piero 'n ander plaat gekoop wat versier was met 'n hart wat deur 'n pyl deurboor is en dit aan die arbeider gegee.[15]

Verrocchio se werkswinkel, 1466–1476

 
Die Doop van Christus, deur Verrocchio en Leonardo (1472–1475).

'n Veertienjarige Leonardo het in 1466 as vakleerling ingeskryf by een van die suksesvolste kunstenaars van die tyd: Andrea di Cione, beter bekend as Verrocchio. Dié beroemde meester se werkswinkel was in die middel van die intellektuele strominge in Florence, wat die jong Leonardo voorligting in die geesteswetenskappe verseker het. Sommige van die skilders wat ook vakleerlinge van die werkswinkel was, of met die werkswinkel geassosieer word, is Domenico Ghirlandaio, Pietro Perugino, Sandro Botticelli en Lorenzo di Credi.[14][16]

In 'n werkswinkel soos Verrochio s'n, was kunstenaars hoofsaaklik as vakmanne beskou en het slegs die meester (in hierdie geval Verrochio) sosiale aansien geniet. Die produkte wat deur die werkswinkel voortgebring is, het versierde toernooiskilde, geverfde bruidskatkiste, votiefgedenkplate, klein portrette en godsdienstige beelde ingesluit. Onder hulle groot opdragte was gedenkbeelde en altaarstukke vir kerke. Die grootste opdragte was fresko's vir kerke, soos dié wat deur Ghirlandaio en sy werkswinkel in die Tornabuoni-kapel verskyn, asook groot standbeelde soos die ruiterbeelde van Gattemelata deur Donatello en Bartolomeo deur Verrocchio.[17]

As 'n vakleerling sou Leonardo opgelei word in al die tallose vaardighede wat in 'n tradisionele werkswinkel benodig word. Alhoewel baie ambagsmanne gespesialiseer het in take soos die maak van rame, vergulding en bronsgieting, sou Leonardo aan 'n wye reeks tegniese vaardighede blootgestel gewees het en die geleentheid gehad het om te kennis op te doen in wisselende vakgebiede soos ontwerp, chemie, metaalkunde, metaalbewerking, gipsgieting, leerwerk, meganika en skrynwerk. Hy het natuurlik ook artistieke vaardighede soos skets, skilder, boetseerwerk en beeldhouwerk aangeleer.[18][19][20]

Alhoewel Verrocchio oënskynlik 'n bekwame en produktiewe werkswinkel beheer het, was hy hoofsaaklik 'n goudsmid en metaalwerker.[16] Die meeste van die geverfde skeppings wat sy werkswinkel gelewer het, is deur sy werknemers geproduseer en daar is min skilderye wat aan hom toegeskryf kan word. Volgens Vasari het Leonardo tydens één van hierdie skilderye saam met Verrocchio gewerk, aan die Doop van Christus. Vasari beweer dat Leonardo die jong engel geverf het en dat hy dit op 'n manier gedoen het wat só ver bo dié van sy meester verhewe was, dat Verrocchio sy kwas neergelê het en nooit weer geverf het nie.[15] Dit is waarskynlik 'n oordrywing en wanneer die skildery van digby bekyk word, ontdek mens dat daar oor baie van die tempera-dele van die skildery geverf of opgeknap is met die nuwe olieverftegniek. Die landskap, die rotse wat deur die bergstroom wys en die dele van Jesus dui op Leonardo se handewerk.[9]

Verrocchio se ander skepping waarby die jong Leonardo betrek word, is die bronsstandbeeld Dawid (tans in die Bargello-museum in Florence), wat volgens oorlewering 'n beeld van sy vakleerling Leonardo is.[9] As dit wel die geval is, dan is die Leonardo wat in Verrocchio se Dawid gesien word 'n maer, gespierde seun – baie anders as die ronde, tweeslagtige figuur deur Verrocchi se leraar, Donatello, waarmee dit dikwels vergelyk word.[21] Daar is ook voorgestel dat die Aartsengel Migael in Verrocchio se Tobias en die Engel 'n portret van Leonardo is.[9]

Daar is min rekords uit hierdie periode van Leonardo se lewe. Een van sy vroegste gedateerde werke, 'n tekening in pen en ink van die Arno-vallei, is op 5 Augustus 1473 geteken.[22][16] Teen 1472 het 'n twintig jaar-oue Leonardo gekwalifiseer as 'n meester in die Gilde van Sint Lukas, die gilde van kunstenaars en dokters,[23] maar selfs na hy sy eie werkswinkel van sy vader ontvang het, het sy gehegtheid aan Verrocchio verdere samewerking teweeggebring.[14]

Professionele lewe, 1476–1513

 
Aanbidding van die drie Wyses, deur Leonardo (1481). Hierdie opdrag was onderbreek met Leonardo se reis na Milaan.

Dit word aanvaar dat Leonardo sy eie werkswinkel in Florence tussen 1476 en 1481 gehad het. Hofrekords uit 1476 wys dat hy saam met drie ander jong mans van sodomie aangekla is,[24] maar dat hy van die aanklag vrygespreek is.[25] Die beskuldiging is anoniem gemaak en geen getuienis of bewyse is tydens sy verhoor te voorskyn gebring nie. Vanaf hierdie datum is daar geen aantekening van Leonardo se werk of waar hy homself bevind het nie.[26]

In 1478 het hy opdrag gekry om 'n altaarstuk vir die Kapel van St. Bernard te verf en in 1481 het die Monnike van Scopeto hom opdrag gegee om die Aanbidding van die drie Wyses te skilder. Volgens Vasari was Leonardo 'n talentvolle musikant en in 1482 het Leonardo 'n lier in die vorm van 'n perd se kop gemaak. Lorenzo de’ Medici was so beïndruk hiermee, dat hy besluit het om beide die lier en sy maker na Milaan te stuur, in 'n poging om vrede te sluit met Ludovico il Moro, die Hertog van Milaan.[27] Dit was in hierdie tyd dat Leonardo 'n veel aangehaalde brief aan Ludovico geskryf het, waarin hy 'n beskrywing maak van die baie wonderlike en verskillende dinge wat hy as ingenieur kan verrig en om die heer in te lig dat hy ook kan verf.[28][16]

Tussen 1482 en 1499, toe Lodewyk XII van Frankryk Milaan beset het, was baie van Leonardo se werk in dié stad. Dit was hier dat hy opdrag gekry het vir die Madonna van die Rotse, deur die Broederskap van die Onbevlekte Ontvangenis, en Die Laaste Avondmaal, deur die klooster van Santa Maria delle Grazie.[14] Terwyl hy tussen 1493 en 1495 in Milaan gewoon het, het Leonardo 'n vrou genaamd Caterina as een van sy afhanklikes op sy belastingvorms gelys. Met haar afsterwe in 1495, het die gedetailleerde lys van uitgawes vir haar begrafnis gesuggereer dat sy Leonardo se moeder, in plaas van 'n diensmeisie was.[29][14]

 
'n Skets van 'n perd uit een van Leonardo se dagboeke.

Leonardo het vir Ludocivo aan vele verskillende projekte gewerk, waaronder die voorbereiding van sierwaens en skouspele vir spesiale geleenthede, ontwerpe vir 'n koepel vir die Katedraal van Milaan en 'n model vir 'n reuse ruiterstandbeeld aan Francesco Sforza, Ludovico se voorganger. Hy het 'n reuse perd in klei gemodelleer, wat later bekend sou staan as die "Gran Cavallo". Die enigste twee groter ruiterbeelde uit die Renaissance is Donatello se beeld van Gattemalata in Padua en Verrocchio se Bartolomeo Colleoni in Venesië.[16][30] Sewentig ton brons was opsygesit vir die giet van die standbeeld. Dit was egter vir 'n aantal jaar onvoltooid gelaat, iets wat tipies van Leonardo was. Die kleimodel van die beeld is in 1492 voltooi en Leonardo het begin om gedetailleerde planne vir die gieting te maak.[16] Michelangelo het geïnsinueer dat Leonardo nie daartoe in staat was om die beeld te giet nie.[14] In November 1494 het Ludovico die brons verskaf wat gebruik sou word vir kanonne om die stad te verdedig teen die inval gelei deur Karel VIII.[16]

Die Franse het in 1499 teruggekeer om Milaan in te val, onder leiding van Lodewyk XII; die invallende Franse het die lewensgrote kleimodel vir die "Gran Cavallo" vir teikenoefening gebruik. Na die omverwerping van Ludovico Sforza het Leonardo en sy assistent Salai en vriend, die wiskundige Luca Pacioli, uit Milaan gevlug na Venesië. Daar was hy in diens geneem as 'n militêre argitek en ingenieur en het hy metodes ontwerp om die stad van see-aanvalle te verdedig.[14][9]

 
Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper, deur Leonardo (ca. 1507).

Leonardo het in 1500 na Florence teruggekeer, waar hy en sy huishouding die gaste was van die Serviete-monnike by die klooster van Santissima Annunziata. Daar het Leonardo toegang tot 'n werkswinkel gekry waar, volgens Vasari, Leonaro die skets van Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper geskep het; 'n werk wat so bewonder is dat "mans en vrouens, jong en oud" saamgekom het om dit te aanskou, "asof hulle 'n groot fees bygewoon het".[15][31] In 1502 is Leonardo in diens geneem deur Cesare Borgia, die seun van Pous Alexander VI: hy het opgetree as 'n militêre argitek en ingenieur en het deur die hele Italië gereis saam met sy begunstiger.[9] Hy het na Florence teruggekeer waar hy op 18 Oktober 1503 opnuut by die Gilde van Sint Lukas aangesluit het. In Florence het hy twee jaar deelgeneem aan die ontwerp en skilder van 'n groot muurskildery: Die Slag van Anghiari vir die Signoria; Michelangelo het die bybehorende werk geskep, Die Slag van Cascina.[32] In 1504 was hy deel van 'n komitee wat, teen die kunstenaar se sin, Michelangelo se standbeeld van Dawid moes verplaas.[33]

Leonardo het in 1506 na Milaan teruggekeer (toe in die hande van Maximilian Sforza), ná Switserse huursoldate die Franse uitgedryf het. Baie van Leonardo se prominentste leerlinge en volgelinge het hom in Milaan leer ken of daar saam met hom gewerk,[14] waaronder Bernardino Luini, Giovanni Antonio Boltraffio en Marco d'Oggiono.[34] Hy het egter nie lank in Milaan vertoef nie: sy vader het in 1504 gesterf en in 1507 was hy terug in Florence waar hy probleme oor sy vader se eiendom met sy broers moes uitklaar. Teen 1508 was hy egter terug in Milaan, waar hy in sy eie huis gewoon het in Porta Oriental, in die gemeente van Santa Babila.[9]

Oudag

 
Clos Lucé in Frankryk, waar Leonardo in 1519 gesterf het.

Van September 1513 tot 1516 het Leonardo 'n groot deel van sy tyd in die Belvedere, in die Vatikaan in Rome, deurgebring, waar beide Raphael en Michelangelo in die tyd aktief was.[9] In Oktober 1515 het Frans I van Frankryk Milaan ingeneem.[35] Op 19 Desember van daardie jaar was Leonardo teenwoordig by 'n vergadering van Frans I en Pous Leo X, wat in Bologna plaasgevind het.[14][36][37] Dit was vir Frans I wat Leonardo opdrag gekry het om 'n meganiese leeu te bou wat vorentoe kan loop en waarvan sy borskas dan kan oopgaan om 'n bos lelies te openbaar.[15][38] In 1516 het Leonardo in die diens van Frans I getree en is hy die gebruik van die herehuis Clos Lucé gegee, wat langs die koning se woning was, die koninklike Chateau Amboise.[39] Dit was hier waar Leonardo die laaste drie jaar van sy lewe sou deurbring, saam met sy vriend en vakleerling, Francesco Melzi, en die finansiële ondersteuning van 'n pensioen van 10 000 scudi.[9]

 
Die dood van Leonardo da Vinci, Jean Auguste Dominique Ingres (1818).

Leonardo het op 2 Mei 1519 by Clos Lucé in Frankryk gesterf. Frans I was 'n gehegte vriend van Leonardo en volgens rekords van Vasari, het die koning Leonardo se hoof in sy arms gehou terwyl hy gesterf het. Hierdie verhaal is gelief onder die Franse en is al in skilderye uitgebeeld deur kunstenaars soos Jean Auguste Dominique Ingres en François-Guillaume Ménageot; bewyse ondersteun egter die mening dat hierdie bloot 'n legende is en nie werklik plaasgevind het nie.[40] Volgens Vasari het Leonardo tydens se laaste dae 'n priester laat haal, sodat hy sy belydenis kon aflê en die heilige sakrament kon ontvang.[15] Ingevolge Leonardo se testament het sestig bedelaars sy kis gevolg. Hy is begrawe in die Kapel van Sint Hubert in die kasteel van Amboise. Leonardo se vakleerling, Francesco Melzi, was sy hooferfgenaam en boedeladministrateur; naas geld, het hy ook Leonardo se skilderye, gereedskap, biblioteek en persoonlike artikels geërf. Leonardo het ook sy ander ou vakleerling en kameraad, Salai, onthou, asook sy dienaar, Battista di Vilussis: hulle het elk 'n helfte van Leonardo se wingerd geërf. Leonardo se broers het landgoed geërf en sy diensvrou het 'n hoë-kwaliteit swart jas met 'n pels kant ontvang.[41]

Volgens die goudsmid en beeldhouer Benevenuto Cellini, het Frans I ongeveer twintig jaar na Leonardo se dood opgemerk dat "daar is nooit 'n ander man in die wêreld gebore wat soveel as Leonardo geweet het nie, nie soveel oor skilderwerk, beeldhouwerk of argitektuur nie en hy was 'n baie groot filosoof".[42]

Verhoudings en invloede

Florence — Leonardo se kunssinnige en sosiale agtergrond

Leonardo het in 1466 Verrocchio se vakleerling geword; dieselfde jaar wat Verrocchio se meester, die grootse beeldhouer Donatello oorly het. Paolo Uccello, wie se vroeë eksperimente met perspektief die ontwikkeling van landskapskilderkuns sou beïnvloed, was teen hierdie tyd 'n bejaarde man. Die skilders Piero della Francesca en Fra Filippo Lippi, die beeldhouer Luca della Robbia en die argitek en skrywer Leone Battista Alberti was almal in hulle sestigs. Die suksesvolle kunstenaars van die volgende generasie was Leonardo se leermeester, Verrocchio, Antonio Pollaiuolo en Mino da Fiesole.

 
Die Verbanning, deur Masaccio (1426–1428).

Leonardo het sy jeug in 'n Florence spandeer wat versier was deur die werke van die bogenoemde kunstenaars, asook dié van Donatello se tydgenote: Masaccio en Lorenzo Ghiberti. Piero della Francesca het 'n gedetailleerde studie van perspektief gemaak en was ook die eerste skilder om 'n wetenskaplike studie van lig te maak. Hierdie studies en Leone Battista Alberti se skrywe De Pictura ("oor skilderwerk") het 'n diepgaande effek op jonger kunstenaars gehad, veral op Leonardo se eie waarnemings en kunswerke.[43][44][45]

Massaccio se uitbeelding van 'n naak en ontstelde Adam en Eva wat uit die Tuin van Eden verban word, het 'n geweldig uitdrukkingsvolle beeld van die menslike vorm geskep, wat in drie dimensies getoon is deur die gebruik van lig en skadu. Dié tegniek sou in Leonardo se werke só ontwikkel word dat dit die loop van skilderkuns sou beïnvloed. Die Humanistiese invloed van Donatello se Dawid kan ook in Leonardo se later skilderye gesien word, veral in Leonardo se Johannes die Doper.[43]

 
Madonna met Kind en blomme, deur Leonardo (1513–1516); ook bekend as die Benois Madonna.

'n Algemene tradisie in Florence was die klein altaarskildery van die Maagd en Kind. Baie van hierdie skilderye is in tempera of geglasuurde terracotta geskep, deur die werkswinkels van Lippi, Verrocchio en die uiters produktiewe Della Robbia-familie.[43] Leonardo so vroeë Madonnas, soos die Madonna met die angelier en Madonna met Kind en blomme het hierdie tradisie gevolg, maar terselfdertyd idiosinkratiese afwykings getoon: dit is veral die geval met die Madonna met Kind en blomme, waar die Maagd teen 'n skuins hoek met die skildery getoon word en die Christuskind aan die teenoorgestelde hoek. Hierdie komposisietema sou weer in Leonardo se latere werke te voorskyn kom, soos in Die Heilige Anna-groep.[14]

Leonardo was een van Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio en Pietro Perugino se tydgenote, alhoewel hierdie drie skilders al drie 'n bietjie ouer as hy was. Hy sou hulle by Verrocchio se werkswinkel ontmoet het, siende dat hulle assosiasies met Leonardo se meester gehad het, asook by die Medici-akademie.[14] Botticelli was in besonder 'n gunsteling van die Medici-familie en sy sukses as 'n skilder was verseker. Ghirlandaio en Perugino was beide uiters produktief en het groot werkswinkels gehad. Hulle het met bevoegdheid opdragte vir tevrede begunstigers voltooi: Ghirlandaio het die vermoë gehad om ryk burgers in groot godsdienstige fresko's uit te beeld, terwyl Perugino daartoe in staat was om 'n skare heiliges en engele met onuitputlike onskuld en skatlikheid uit te beeld.[43]

Botticelli, Ghirlandaio en Perugino was deel van die groep kunstenaars wat opdrag gegee is om die mure van die Sistynse Kapel te verf, beginnende met Perugino se inwerkneming in 1479. Leonardo was nie deel van hierdie toonaangewende opdrag nie: sy eerste betekenisvolle opdrag, die Aanbidding van die drie Wyses is nooit voltooi nie.[14]

 
Die Portinari-drieluik, deur Hugo van der Goes (ca. 1475)

Hugo van der Goes het in 1476, tydens Leonardo se genootskap met Verrocchio se werkswinkel, in Florence aangekom. Saam met hom het hy sy Portinari-drieluik gebring, asook nuwe skildertegnieke van Nederland wat 'n groot effek op Leonardo, Ghirlandaio, Perugino en ander sou hê. In 1479 het die Sisiliaanse skilder Antonello da Messina, 'n skilder wat slegs met olieverf gewerk het, na die noorde gereis het, op pad na Venesië. Daar het die voorste skilder, Giovanni Bellini, Da Messina se olieverftegnieke aangeneem en het dit vinnig voorkeur bo ander metodes geniet. Leonardo sou later ook Venesië besoek, waar hy in kontak met hierdie metode sou kom.[45]

Soos twee ander tydgenote van Leonardo, die argitekte Donato Bramante en Sangallo, het Leonardo ook met ontwerpe vir sentraal-beplande kerke geëksperimenteer. 'n Aantal van hierdie verskyn in sy dagboeke, beide as planne en aansigte, maar geen van sy idees is ooit gerealiseer nie.[43][46]

Leonardo se politieke tydgenote was Lorenzo Medici, wat drie jaar ouer as Leonardo was, en sy gewilde jonger broer Giuliano, wat in 1478 deur 'n polities gemotiveerde bende vermoor is. Ook Ludovico il Moro, heerse van Milaan tussen 1479 en 1499 was Leonardo se ouderdom; Leonardo is na hom gestuur as 'n ambassadeur van die Medici-hof.[43][44]

Leonardo het saam Alberti die Medici-tuiste besoek en het deur die familie kennis gemaak met die ouer Humanistiese filosowe, soos Marsiglio Ficino, voorstander van Neo-Platonisme, Cristoforo Landino, kommentaarskrywer van die Klassieke skrywes, en John Argyropoulos, leermeester en vertaler van Aristoteles. Die jong digter en filosoof Pico della Mirandola was ook met die Medici-akademie geassosieer.[45][47] Leonardo het later in die kantlyn van een van sy dagboeke geskryf: "Die Medici het my gemaak en die Medici het my vernietig". Alhoewel dit waar is dat Leonardo sy belangrike Milanese opdragte aan Lorenzo te danke het, is dit nie duidelik wat Leonardo met hierdie raaiselagtige opmerking bedoel het nie.[14]

Alhoewel hulle gewoonlik saam gegroepeer word as die drie reuse van die sogenaamde Hoë Renaissaice, was Leonardo, Michelangelo en Raphael van verskillende generasies afkomstig. Leonardo was 23 to Michelangelo in 1546 gebore is en 31 met die geboorte van Raphael in 1520. Raphael het in 1520 gesterf: een jaar ná Leonardo, maar Michelangelo sou nog 'n verdere 45 jaar voortgaan met die skep van meesterstukke.[44][45]

Assistente en vakleerlinge

 
Salai as Johannes die Doper, deur Leonardo (ca. 1514).

Gian Giacomo Caprotti da Oreno, ook bekend as il Salaino ("die klein duiwel") of Salai, is deur Giorgio Vasari beskryf as "'n grasieuse en pragtig jeugdige met fyn, krullerige hare, in wie Leonardo behae geskep het".[15]Hy het in 1490 op tienjarige ouderdom by die huishouding van Leonardo aangesluit. Na sy eerste jaar het Leonardo 'n lys gemaak van die jong seun se oortredings en na hom verwys as "'n dief, 'n leuenaar, hardkoppig en 'n vraat". Leonardo skryf verder: "Die "klein duiwel" het op ten minste vyf geleenthede pad gevat met geld en kosbaarhede; hy het ook 'n fortuin op kleredrag spandeer, waaronder vier-en-twintig paar skoene".[48] Leonardo se aantekeningboeke uit die tyd bevat egter baie sketse van die jong seun en hy sou vir die volgende dertig jaar Leonardo se dienskneg, assistent en metgesel bly.[9]

 
Monna Vanna, deur Anrea Salai (1515).

In 1506 het Leonardo die graaf Francesco Melzi, die 15-jarige seun van 'n Lombardiese aristokraat, aangeneem as 'n vakleerling. Melzi het Leonardo se metgesel geword en hy word beskou as Leonardo se gunsteling leerling. Hy het saam met Leonardo en Salai na Frankryk gereis en was saam met Leonardo tot en met sy dood.[14] Salai het Frankryk in 1518 verlaat en na Milaan teruggekeer, waar hy 'n huis in 'n deel van Leonardo se wingerd gebou het, wat later aan hom bemaak is. Hy het in 1525 op 'n geweldadige wyse gesterf: óf vermoor óf as die gevolg van 'n tweegeveg.[49]

Salai het 'n aantal skilderye onder die naam Andrea Salai geskep, maar, alhoewel Vasari beweer dat Leonardo "hom baie geleer het oor skilderkuns",[15] word daar in die algemeen minder kunssinnige waarde aan sy werk toegeskryf as aan byvoorbeeld Marco d'Oggione en Giovanni Antonio Boltraffio. In 1515 het hy 'n naakte weergawe van die Mona Lisa geverf, bekend as die Monna Vanna.[50] Salai was in besit van die Mona Lisa met sy dood in 1525 en in sy testament is dit gewaardeer vir 505 lire, 'n besonders hoë waarde vir 'n klein paneelportret in daardie tyd.[49]

Persoonlike lewe

 
Skets vir 'n portret van Isabella d'Este (1500).

Leonardo het baie vriende gehad wat vandag bekend vir hul werk in hulle verskeie vakgebiede is, of vir hulle invloed op geskiedenis. Onder hulle was die wiskundige Luca Pacioli, saam met wie hy 'n boek in die 1490's geskryf het, en die adellike Cesare Borgia, in wie se diens hy van 1502 tot 1503 was. In hierdie tydperk het hy ook Niccolò Machiavelli ontmoet, wat later 'n gehegte vriend sou word. Hy was ook bevriend met die komponis Franchinus Gaffurius en Isabella d'Este, 'n sleutelfiguur in die politiek en kultuur van die Renaissance. Behalwe vir Isabella d'Este, blyk dat Leonardo nie ander hegte vriendinne gehad het nie. Hy het 'n portret van Isabella geteken, terwyl hy op 'n reis deur onder andere Mantua was. Dit blyk dat die tekening gebruik is om 'n geskilderde portret te skep, maar dié is nou verlore.[14]

Buiten sy baie vriende, het Leonardo sy privaatlewe 'n geheim gehou. Tydens sy leeftyd het sy buitengewone uitvindingsvermoë, sy "uitsonderlike fisiese skoonheid", "oneindige grasie", "groot sterkte en vrygewigheid", "koninklike gees en onstaglike wydte van verstand" (soos deur Vasari beskryf)[15] die nuuskierigheid van ander aangetrek. Baie skrywers het oor verskeie aspekte van Leonardo se lewe gespekuleer. Sedert die middel van die 16de eeu het veral sy seksualiteit die onderwerp van bestudering, analisering en spekulasie gevorm. Hierdie neiging het voortgeduur tot die 19de en 20ste eeu, met skrywes deur selfs Sigmund Freud.[51]

 
Bakgos (1510–1515), anoniem: gebaseer op 'n skets van Leonardo.

Sedert die 16de eeu word daar beweer dat Leonardo se verhoudings met sy leerlinge Salai en Melzi eroties van aard was. Melzi het self geskryf dat Leonardo se gevoelens vir hom beide liefdevol en passievol was. Daar is ook sedert die 16de eeu geskryf oor Leonardo se beweerde homoseksualiteit en die rol daarvan in sy kuns, met verwysing na die vermeende erotiek en tweeslagtigheid in die skilderye Johannes die Doper en Bakgos en 'n aantal van sy tekeninge.[52]

Skilderwerk

Ten spyte van die relatief onlangse bewustheid en bewondering van Leonardo se bydraes as 'n wetenskaplike en uitvinder, het sy beroemdheid vir byna 400 jaar berus op sy prestasies as die skilder van 'n handjievol werke wat óf aan hom toegeskryf is óf deur kenners as sy werke verklaar is; die werke was dan ook beskou as van die beste meesterstukke ooit geskep.[53]

Hierdie skilderye was beroemd vir 'n verskeidenheid eienskappe wat deur baie studente nageboots is en deur kenners en kritici bespreek is. Onder die eienskappe wat Leonardo se werk uniek maak is die vernuwende tegnieke wat hy gebruik het om die verf aan te bring, sy gedetailleerde kennis van ontleedkunde, lig, plantkunde en geologie, sy belangstelling in gelaatkunde en die manier waarop mense emosies in hul uitdrukkings en gebare weerspieël, sy vernuwende gebruik van die menslike vorm in figuurlike komposisie en sy gebruik van die subtiele gradering van skakerings. Al hierdie eienskappe het saamgekom in sy beroemdste skilderye, die Mona Lisa, die Laaste Avondmaal en die Madonna van die Rotse.[54]

Vroeë werke

 
Mariaboodskap, deur Leonardo (1475–1480). Daar word geglo dat hierdie Leonardo se vroegste voltooide werk is.

Leonardo se vroeë werke het begin met die Doop van Christus, wat hy saam met Verrocchio geverf het. Daar is ook twee ander skilderye wat uit sy tyd by die werkswinkel dateer, beide is Mariaboodskappe. Een is klein: 59 cm lank en 14 cm hoog. Dié werk is bedoel om deel te vorm van 'n groter skildery deur Lorenzo di Credi, maar het van die groter werk geskei geraak. Die ander Mariaboodskap is baie groter: 217 cm lank.[9] In beide hierdie werke het Leonardo 'n formele rangskikking gebruik, wat die rangskikking van twee bekende werke deur Fra Angelico weerspieël het: die Maagd Maria sittend of knielend aan die regterkant van die beeld, wat van links deur 'n engel genader word, met vloeiende mantel, gehewe vlerke en 'n lelie in sy hande. Alhoewel die groter skildery vroeër aan Ghirlandaio toegeskryf is, word dit nou byna alom aan Leonardo toegeskryf.[55]

In die kleiner skildery het Maria afgewende oë en simboliseer haar handgebaar 'n onderwerping aan God se wil. Die groter beeld bevat 'n Maria wat onverwags deur die boodskapper onderbreek word: sy plaas haar vinger as 'n plekhouer in die Bybel wat sy besig was om te lees en lig haar ander hand in 'n formele gebaar van groet of verrassing.[43]

Skilderye van die 1480's

 
Die onvoltooide skildery Sint Hieronimus in die wildernis, deur Leonardo (ca. 1480).

In die 1480's het Leonardo twee baie belangrike opdragte gekry en ook 'n ander werk begin wat 'n baanbreker in terme van komposisie was. Twee uit die drie werke is egter nooit voltooi nie en die derde het so lank gevat dat dit die onderwerp van langdurende onderhandelings oor die voltooiing en betaling was. Een van hierdie werke is Sint Hieronimus in die wildernis. Die lewensbeskrywer Liana Bortolon assosieer hierdie werk met 'n moeilike periode van Leonardo se lewe, gepaard met die melankoliese opmerkings in sy dagboek: "Ek het gedink dat ek aan't leer was hoe om te lewe; ek het slegs geleer hoe om te sterf."[14]

Alhoewel die skildery skaars begin is, kan die ongewone komposisie waargeneem word.[56] Sint Hieronimus word as 'n boetvaardige in die middel van die skildery uitgebeeld: hy sit effens skuins ten opsigte van die skildery en die perspektief blyk ietwat van bo te wees. Sy knielende vorm neem 'n trapesoïdale vorm aan, met een arm uitgestrek na die buitenste kant en sy starende blik na die teenoorgestelde kant. Oor die voorgrond is sy simbool gestrek: 'n groot leeu, met sy stert en liggaam wat oor die bodem van die beeld strek. Die ander merkwaardige eienskap is die onafgewerkte, rotsagtige landskap waarteen die figuur van Hieronimus afgeteken staan.

 
Madonna van die Rotse, deur Leonardo (moontlik 1505–1508).

Die waaghalsige vertoning van figuurkomposisie, landskapelemente en persoonlike drama is ook teenwoordig in die onvoltooide meesterstuk, die Aanbidding van die drie Wyses, 'n opdrag deur die Monikke van San Donato a Scopeto. Dit is 'n ingewikkelde komposisie van ongeveer 250 cm x 250 cm. Leonardo het talle tekeneninge en voorbereidende studies gemaak, insluitende 'n gedetailleerde bestudering van lineêre perspektief van die geruïneerde klassieke argitektuur wat deel van die agtergrond vorm. Leonardo het egter in 1482 onder opdrag van Lorenzo de' Medici na Milaan vertrek om die guns van Ludovico il Moro te wen en sy van die skildery afgesien..[55][9]

Die derde belangrike werk van hierdie tydperk is die Madonna van die Rotse. Hy het hierdie opdrag in Milaan ontvang van die Broederskap van die Onbevlekte Ontvangenis. Die skildery sou met die bystand van die skilders Giovanni Ambrogio en Evangelis de Predis uitgevoer word, waarna dit 'n ingewikkelde altaarstuk sou vul.[35] Leonardo het gekies om 'n legendariese oomblik in die lewe van Johannes die Doper voor te stel: Johannes, nog 'n baba, is in die beskerming van 'n engel en ontmoet Jesus en sy moeder op hul weg na Egipte. In hierdie toneel (soos deur Leonardo voorgestel), herken en aanbid Johannes Jesus as die Christus. Die Maagd en Kind word gewoonlik in helder daglig uitgebeeld, maar Leonardo het die donker rotse in die agtergrond gebruik as kontras met die figure se helder gesigte.[57] Alhoewel die skildery redelik groot is (ongeveer 200 x 120 cm), is dit nie naastenby so kompleks as die skildery wat deur die monnike van St. Donato bestel is nie: slegs vier figure teenoor omtrent 50 en 'n rotsagtige landskap, eerder as boukundige details. Die skildery is uiteindelik voltooi – daar is selfs twee weergawes geskep: een het by die Broederskap se kapel gebly en die ander het saam met Leonardo na Frankryk vertrek. Die Broederskap het egter hulle skildery (en die De Predis-broers hul betaling) eers in die volgende eeu ontvang.[9][16]

Skilderye van die 1490's

Leonardo se bekendste skildery is Die Laaste Avondmaal, wat hy in Milaan geverf het. Die skildery stel die laaste maaltyd van Jesus saam met sy dissipels voor. Dit toon spesifiek die oomblik wat Jesus aankondig dat een van sy dissipels hom sal verraai. Leonardo beeld die dissipels se ontsteltenis oor hierdie nuus uit.[16] Die romanskrywer Matteo Bandello het Leonardo tydens sy werk waargeneem en geskryf dat hy sommige dae van sonopkoms tot die aandrooi sou verf, sonder om te stop om iets te eet, en dan weer vir drie of vier dae lank glad nie sou verf nie.[35] Volgens Vasari het hierdie gedrag Bandello só verwar en het hy Leonardo oral gevolg, tot dié hertog Ludovico gevra het om tussenin te tree. Vasari skryf verder dat Leonardo bekommerd was dat hy die gesigte van Christus en Judas nie voldoende sou kon uitbeeld nie en dat hy aan die graaf gesê het dat hy moontlik genoodsaak sou wees om Bandello as 'n model vir Judas te gebruik.[15]

 
Die Laaste Avondmaal (1498)

Ná die voltooiing van die skildery is dit as 'n meesterwerk van ontwerp en karakterisering aangeslaan.[15] Die kunswerk het egter fisies relatief vinnig versleg: 'n honderd jaar later sou een kyker dit as "geheel en al geruïneer" beskryf.[9] In plaas van om die vertroude freskotegniek te gebruik, het Leonardo tempera gebruik oor 'n basis wat hoofsaaklik uit gesso ('n krytonderlaag van kalsiumkarbonaat) bestaan het. Dit het gelei het tot 'n oppervlak wat vatbaar vir skimmels en skilfering is.[9] Ten spyte hiervan is die skildery steeds een van die mees weergegewe kunswerke en word daar tallose kopieë in talle mediums gemaak, van tapyte tot kamees.

Skilderye van die 1500's

 
Mona Lisa (1503–1505/1507)

Een van die werke wat Leonardo in die 1500's geskep het, is die Mona Lisa of "la Gioconda" ("die laggende een"). Dit is 'n beroemde portret, veral bekend vir die geskilderde vrou se ontwykende glimlag. Die geheimsinnige aard is moontlik te danke aan die feit dat die kunstenaar subtiele skadu's aan die hoeke van die mond en oë verleen het. Hierdie skadutegniek sou later as sfumato of "Leonardo se rook" bekend staan. Vasari (wat moontlik nooit die portret self gesien het nie) het verklaar "die glimlag is so aangenaam dat dit hemels eerder as menslik geblyk het; en diegene wat dit gesien het was verstom om te merk dat dit net so lewendig as die oorspronklike is".[15][58]

 
Die Heilige Anna-groep (ongeveer 1510).

Ander karaktereienskappe van hierdie werk is die onopgesmukte rok, wat nie die aandag van die hande of gesig af trek nie, die dramatiese landskap in die agtergrond, die gedempte kleure en die uiters gladde skildertegniek: olieverf wat op só 'n wyse aangebring is dat die individuele kwashale nie onderskei kan word nie.[35] Vasari het gemeen dat die skildertegniek sal veroorsaak dat selfs "die mees selfversekerde meester … wanhopig raak en moed verloor".[15] Die perfekte bewaringstaat en die feit dat daar geen teken van herstel of oorverwery is nie, is uiters skaars in 'n paneelskildery uit hierdie tyd.[9]

In die Heilige Anna-groep keer Leonardo weereens terug na 'n tema van figure teen 'n landskap wat herinner aan Sint Hieronimus in die wildernis, waar die figuur teen 'n skuins hoek afgebeeld is. Wat die Heilige Anna-groep so ongewoon maak, is dat dit twee figure bevat wat teen 'n skuins hoek afgebeeld is en dat hierdie figure oor mekaar geverf is. In die skildery sit Maria op haar moeder (Sint Anna) se knie. Sy leun na vore om die Christuskind in toom te hou, terwyl dié ietwat rof met 'n lammetjie speel, bedoel as 'n teken van sy eie toekomstige opoffering.[16] Hierdie skildery is talle kere gekopieer en sou ander kunstenaars soos Michelangelo, Raphael en Andrea del Sarto beïnvloed[9]> en deur hulle, indirek kunstenaars soos Pontormo en Correggio beïnvloed.

Tekeninge

Leonardo was eintlik nie 'n hoogs produktiewe skilder nie, maar wel 'n prolifiese tekenaar: hy het dagboeke gevul met klein sketse en gedetailleerde tekeninge oor dinge wat sy aandag getrek het. Buiten hierdie dagboeke bestaan daar ook sketse vir skilderye; sommige van hierdie sketse is geïdentifiseer as voorbereidende sketse vir werke soos die Aanbidding van die drie Wyses, Die Madonna van die Rotse en Die Laaste Avondmaal.[59]

 
Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper (ongeveer 1499–1500)

Sy vroegste gedateerde tekening is Landskap van die Arno-vallei uit 1473, waar die rivier, berge, Montelupo-kasteel en plase in groot detail uitgebeeld word.[14][59]

Van sy beroemde tekeninge is die Vitruviaanse Man, 'n skets van die proporsies van die menslike liggaam, die Kop van 'n engel vir Madonna van die Rotse, 'n botaniese skets van die Ster van Bethlehem en 'n groot tekening (160×100 cm) in swart kryt op gekleurde papier van die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper.[59] Hierdie laaste tekening maak weereens gebruik van die subtiele sfumato-tegniek om skaduwees aan te bring, soos ook in die Mona Lisa te sien is. Dit word aanvaar dat Leonardo dit nooit tot 'n skildery omskep het nie; die skildery wat die naaste in tema en komposisie is, is die Heilige Anna-groep.[9]

Ander tekeninge sluit talle sketse in waarna as "karikature" verwys word, aangesien hulle oordrewe is, maar tog op egte modelle blyk gebaseer te wees. Vasari vertel dat wanneer Leonardo 'n persoon met 'n interessante gesig gesien het, hy hulle die hele dag sou rond volg om hulle te bestudeer.[15] Daar is talle sketse van aantreklik jong mans met 'n skaars en bewonderde eienskap, die sogenaamde "Griekse profiel".[60] Hierdie soort gesigte word dikwels gekontrasteer met dié van 'n vegter.[59] Daar is ook sketse van sy assistent, Salai, in deftige klere en ander, soms uiters noukeurige, sketse van kledingstof. 'n Merkwaardige ontwikkeling in Leonardo se vermoë om kledingstof te teken het in sy vroeë werke plaasgevind. 'n Ander tekening wat ook dikwels weergegee word is 'n skets wat Leonardo in 1479 in Florence geteken het: dit wys die liggaam van Bernardo Baroncelli, wat gehang is in verband met die moord op Giuliano, die broer van Lorenzo de'Medici.[59] Die skets is nie in kleur nie, maar Leonardo het spieëlskrif gebruik om die kleure van Baroncelli se klere ten tye van sy dood aan te teken.

Waarnemer, wetenskaplike en uitvinder

Dagboeke

 
Die Vitruviaanse Man (ongeveer 1485)

Leonardo se wetenskaplike en ingenieurswerke is net so indrukwekkend as sy kunssinnige werke en is in notaboeke aangeteken wat saam sowat 13 000 bladsye se aantekeninge en sketse vorm. Dié aantekeninge is 'n samesmelting van kuns en natuurlike filosofie (die voorloper van moderne wetenskap). Hierdie aantekeninge is op 'n daaglikse basis geskep en in stand gehou, aangesien Leonardo voortdurende waarnemings oor die wêreld om hom gemaak het.[16]

 
'n Bladsy uit een van Leonardo se dagboeke wat 'n fetus in die baarmoeder wys (ongeveer 1510)

Die dagboeke is hoofsaaklik in spieëlskrif geskryf. Die rede hiervoor was moontlik meer prakties as geheimsinnig van aard, soos dikwels voorgestel word. Siende dat Leonardo links was, is dit waarskynlik dat dit makliker was om van regs na links te skryf (sodoende sou die nat ink ook nie gesmeer word nie).[61]

Sy aantekeninge en sketse toon 'n wye omvang belangstellings, van inkopielyste en mense wat hom geld geskuld het tot ontwerpe vir vlerke en skoene wat op water kan loop. Verder bevat hulle sketse vir skilderye, sketse van kledingstof, gesigte en emosies, van diere, babas, ontledings, plante, rotsformasies, waterkolke, oorlogsmasjienerie, helikopters en argitektuur.[16]

Hierdie dagboeke was oorspronklik los velle van verskillende soorte en groottes en is na sy dood deur sy vriende versprei. Tans kan hulle in bekende versamelings gevind word, soos die Koninklike Biblioteek in die Windsor-kasteel, die Louvre, die Nasionale Biblioteek van Spanje, die Victoria and Albert-museum, die Ambrosiana-biblioteek in Milaan en die Britse Biblioteek in Londen. Die Ambrosiana-biblioteek huisves ook die Codex Atlanticus, 'n 12-volume versameling van 1119 gebinde bladsye. Die Britse Biblioteek besit die dagboek BL Arundel MS 263 en het 'n gedeelte daarvan op die internet beskikbaar gemaak.[62] Die enigste belangrike wetenskaplike werk wat privaat besit word, is die Codex Leicester, tans in Bill Gates se versameling. Dit word egter een keer per jaar in stede regoor die wêreld tentoongestel.

Dit blyk asof Leonardo bedoel het om sy dagboeke uiteindelik te publiseer, aangesien baie van die velle 'n vorm en orde het wat die gedagte ondersteun. In baie gevalle word 'n enkele voorbeeld, byvoorbeeld die hart of menslike fetus, in gedetailleerde woorde en prente op 'n enkel vel gedek.[63][64] Dit is nie bekend hoekom hulle nie in Leonardo se tyd gepubliseer is nie.[16]

Wetenskaplike studies

 
'n Romboëdriese kuboktaëder, soos verskyn in Pacioli se Divina Proportione.

Leonardo het 'n waarnemende benadering tot wetenskap gehad: hy het altyd probeer om 'n verskynsel te verstaan deur dit in soveel detail as moontlik te beskryf en uit te beeld en het nie eksperimente of teoretiese verklarings beklemtoon nie. Siende dat hy nie 'n formele opleiding van Latyn en wiskunde gehad het nie, het destydse akademici Leonardo as wetenskaplike geïgnoreer (alhoewel hy homself later Latyn sou leer). In die 1490's het hy wiskunde onder die Italiaanse wiskundige Luca Pacioli gestudeer. Hy het 'n reeks tekeninge voorberei wat as gegraveerde plate in Pacioli se boek, Divina Proptrione, in 1509 sou verskyn.[16]

Dit blyk uit die inhoud van sy dagboeke dat hy van plan was om 'n reeks verhandelinge oor verskeie onderwerpe te publiseer. Daar word beweer dat 'n volledige verhandeling van anatomie tydens 'n besoek deur kardinaal Louis D'Aragon se sekretaris in 1517 aanskou is.[65] Een van Leonardo se leerlinge, Francesco Melxi, het verskeie van sy beskrywings van anatomie, lig en landskappe bymekaargeskraap en dit is uiteindelik gepubliseer as "Verhandeling van Skilder deur Leonardo da Vinci" in Frankryk en Italië in 1651 en Duitsland in 1724. Die graverings in die boek is gebaseer op tekeninge deur die Klassieke skilder, Nicholas Poussin.[9] Volgens Arasse het die verhandeling, wat in Frankryk 62 uitgawes in 50 jaar gehad het, veroorsaak dat Leonardo gesien is as "die voorloper van die Franse akademiese denkwyse oor kuns".[16]

Anatomie

 
Anatomiese skets van die arm, (ongeveer 1510)

Leonardo se formele opleiding in die menslike anatomie het begin met sy vakleerlingskap by Andrea del Verrocchio, wat aangedring het dat al sy leerlinge anatomie moet studeer. As 'n kunstenaar het Leonardo gou topografiese anatomie bemeester en baie sketse van spiere, senings en ander sigbare anatomiese verskynsels gemaak.

Siende dat hy 'n suksesvolle kunstenaar was, het hy toestemming ontvang om menslike lyke te ontleed by die Santa Maria Nuova-hospitaal in Florence en later by hospitale in Milaan en Rome. Vanaf 1510 tot 1511 het hy in sy studies saamgewerk met dokter Marcantonio della Torre en die twee het saam 'n teoretiese werk oor anatomie voorberei waarvoor Leonardo meer as 200 tekeninge gemaak het. Dit was slegs in 1680 gepubliseer, 161 jaar na sy dood, onder die titel Verhandeling oor skilder.[16][59]

Leonardo het ook baie sketse van die menslike skelet en sy onderdele gemaak, asook die reeds genoemde spiere en senings, die hart, vaatstelsel, geslagsorgane en ander interne organe. Hy het een van die eerste wetenskaplike tekeninge van 'n fetus in die baarmoeder gemaak.[59] As 'n kunstenaar het Leonardo die effekte van ouderdom en emosies op die fisiologie van naby waargeneem en aangeteken, veral die effekte van woede. Hy het ook talle modelle geteken wat geestesgebreke en tekens van siekte gehad het.[59][16]

Naas die anatomie van die mens, het Leonardo ook die anatomie van diere bestudeer. Hy het koeie, voëls, ape, bere en paddas ontleed en in sy sketse hulle anatomiese struktuur met dié van die mens vergelyk. Hy het ook 'n aantal sketse van perde gemaak.

Ingenieurswese en uitvindings

 
Ontwerp vir 'n vliegmasjien (ongeveer 1488)

Tydens sy leeftyd het Leonardo waardering as 'n ingenieur gevind. In 'n brief aan Ludovico il More beweer hy dat hy allerhande soort masjiene kan skep vir die beskerming van die stad en vir belegering. Toe hy in 1499 na Venesië gevlug het, het hy 'n werk as ingenieur bekom en 'n stelsel beweegbare versperrings ontwerp wat die stad teen 'n aanval sou beskerm. Hy het ook 'n plan gehad om die vloei van die Arno-rivier weg te lei om sodoende Pisa nat te lei. Sy dagboeke bevat 'n enorme aantal uitvindings, sommige prakties, sommige onprakties. Sommige van sy uitvindings was musikale instrumente, hidrouliese pompe, omkeerbare slingermeganismes, gevinde mortierbomme en 'n stoomkanon.[14][16]

In 1502 het Leonardo 'n tekening van 'n enkelspan, 240 m brug geskep, as deel van 'n siviele ingenieursprojek vir Ottoman Sultan Bajazid II van Istanboel. Die brug was bedoel om oor die Goue Horing, 'n klein baai by die mond van die Bosporus, te strek. Bajazid het nie met die projek deurgedruk nie, want hy het geglo dat so 'n konstruksie onmoontlik sou wees. Vyf eeue later, op 17 Mei 2006, het die Turkse regering besluit om Leonardo se brug op die beplande plek, oor die Goue Horing, te bou.[66] Dit sal die eerste van Leonardo se boukundige projekte wees wat op die bedoelde plek en skaal gerealiseer word.

Leonardo was vir 'n groot deel van sy lewe gefassineer met vlug en het baie sketse gemaak wat beskryf hoe voëls vlieg. Hy het ook planne vir verskeie vliegmasjiene ontwerp, waaronder 'n helikopter en 'n ligte vlerksweeftuig.[16] Meeste van hierdie ontwerpe is egter onprakties, alhoewel dit vlerksweefvliegtuig met sukses gebou en gedemonstreer is.[67]

Leonardo, die legende

Tydens Leonardo se leeftyd was sy beroemdheid van so 'n aard dat die koning van Frankryk hom soos 'n trofee weggedra het en daar word beweer dat hy Leonardo tydens sy laaste jare ondersteun het en hom in sy arms vasgehou met sy afsterwe.[68] Vasari het in sy Lewens van die kunstenaars (wat ongeveer dertig jaar na Leonardo se dood geskryf is) sy talente as bonatuurlik beskryf.

Die belangstelling in Leonardo het sedertdien nie gekwyn nie. Die skares staan steeds tou om sy bekendste kunswerke te sien, T-hemde vertoon sy bekendste tekeninge en skrywers (soos Vasari) hou aan om hulle aan sy vernuf te verwonder, oor sy privaat lewe te spekuleer en hulself af te vra waarin so 'n intelligente persoon werklik geglo het.

 
'n Standbeeld van Leonardo da Vinci buite die Uffizi-museum in Florence

In die "Lewens van die kunstenaars" se uitgebreide weergawe van 1568, begin Giorgio Vasari die hoofstuk oor Leonardo met die volgende woorde:

  Tydens die normale gang van sake word baie mans en vroue met merkwaardige talente gebore; maar nou en dan, op 'n manier wat die natuur transendeer, skenk die Hemel 'n enkele persoon met skoonheid, grasie en talent in só 'n oorvloed dat hy ander mense ver agterlaat, al sy dade blyk geïnspireerd te wees en inderdaad alles wat hy doen kom duidelik van God, eerder as van menslike vaardigheid. Almal het toegegee dat dít waar is van Leonardo da Vinci, 'n kunstenaar van uitsonderlike skoonheid, wat oneindige grasie in alles wat hy doen getoon het en wat sy genialiteit só briljant gekultiveer het, dat alle probleme wat hy studeer het met gemak opgelos is.
 

Die volgehoue bewondering wat Leonardo van skilders, kritici en geskiedkundiges ontvang het word ook in ander geskrewe huldeblyke weerspieël. Baldassare Castiglione, die outeur van Il Cortegiano ("Die howeling"), het in 1528 geskryf: "…  Een van die ander grootste skilders in hierdie wêreld kyk neer op die kuns waarin hy ongeëwenaar is …"[69] terwyl die lewensbeskrywer bekend as "Anonimo Gaddiano" in ongeveer 1540 geskryf het: "Sy genialiteit is so skaars en universeel dat dit gesê kan word dat die natuur namens hom 'n wonderwerk verrig het …"[70]

Leonardo is veral in die 19de eeu bewonder: in 1801 skryf die Britse kunstenaar Henry Fuseli: "Die aanbreek van moderne kuns was sodanig, toe Leonardo da Vinci losgetrek het met 'n prag wat eertydse uitmuntendheid vêr agterlaat: bestaande uit al die elemente wat die essensie van genialiteit uitmaak …"[71] Hierdie bewondering word geëggo deur A. E. Rio, wat in 1861 skryf: "Hy het bo al die ander kunstenaars uitgetroon deur die krag en die edelheid van sy talente".[72]

Teen die 19de eeu was nie slegs Leonardo se skilderye nie, maar ook die omvang van sy dagboeke bekend. Die Franse geskiedkundige Hippolyte Taine skryf in 1866: "Daar is moontlik in die wêreld nie nog 'n voorbeeld van 'n ander genie so universeel nie, wat in dieselfde mate nie tot vervulling in staat is nie, so vol verlange na die oneindige is, so van nature verfyn is, so ver voor sy eie eeu en die volgende eeue is".[73]

Die bekende kunsgeskiedkundige Bernard Berenson het in 1896 geskryf: "Leonardo is die een kunstenaar waarvan daar met perfekte letterlikheid gesê kan word: niks wat hy aanraak het nié in iets van ewige skoonheid verander nie. Of dit nou die kruisseksie van 'n skedel is, die struktuur van 'n bossie of 'n skets van spiere, hy, met sy gevoel vir lyn en vir lig en skadu, het dit vir ewig in lewe-kommunikerende waardes omgesit".[74]

Die belangstelling in Leonardo se werke duur steeds voort; geleerdes bestudeer en vertaal sy skrywes, analiseer sy skilderye met behulp van wetenskaplike tegnieke, argumenteer oor toeskrywings en soek na werke wat aangeteken maar nooit gevind is nie.[75] Die kunsgeskiedkundige Liana Bortolon het in 1967 geskryf: "Vanweë die menigte belangstellings wat hom aangespoor het om elke tak van kennis te volg;…  kan Leonardo, heeltemal tereg, beskou word as die universele genie by uitstek en met al die verontrustende bybetekenisse wat saam met daardie term gepaardgaan. Die mens staan vandag net soos ongemaklik voor 'n genie as wat hy in die 16de eeu gestaan het. Vyf eeue het verbygegaan en ons beskou Leonardo steeds met ontsag".[14]

Lys van skilderye

 
Madonna met die angelier (1478–1480).
 
Ginevra de' Benci (ca. 1475)
 
Leda en die swaan, kopie deur Cesare Sesto, 1515–1520

Geeneen van Leonardo se skildery is onderteken nie. Sommige bestaande werke word deur Vasari aangehaal of na verwys in kontrakte. Aantekeninge in hierdie afdeling word gemaak aan die hand van Angela Ottino della Chiesa se analises van verskeie geleerdes se opinies.[9]

Geheel en al deur Leonardo[76]
  • Die Laaste Avondmaal (1498) — Santa Maria delle Grazie-klooster in Milaan, Italië
  • Mona Lisa of La Gioconda (1503–1505/1507) — Louvre, Parys, Frankryk
  • Aanbidding van die drie Wyses onvoltooide skildery (1481)—Uffizi-museum, Florence, Italië
  • Die Heilige Anna-groep (ca. 1510)—Louvre, Parys, Frankryk
  • Madonna van die Rotse, Louvre, Paris. Hierdie skildery word deur meeste geskiedkundiges as die vroegste van die twee weergawes beskou en dateer daarvolgens uit 1483–1486.
  • Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper (groot tekening, ca. 1499–1500)—National Gallery, Londen, Verenigde Koninkryk.
  • Sint Hieronimus in die wildernis, (ca.1480), Vatikaanstad, onvoltooide skildery.
Leonardo saam met ander skilders
  • Die doop van Christus (1472–1475)—Uffizi, Florence, Italië. Volgens Vasari 'n werk deur Verrocchio, met die engel aan die linkerkant wat deur Leonardo geverf is.[15] Dit word oor die algemeen beskou dat Leonardo ook die agtergrond en die borskas van Christus geverf het.
  • Madonna van die Rotse, Nasionale Galery, Londen. Dit word oor die algemeen aanvaar dat hierdie weergawe ouer is as dié in die Louvre, moontlik 1505–1508, met samewerking van die de Predis en moontlik ander.[77][9]
Aanvaarde toeskrywings
  • Mariaboodskap (1475–1480)—Uffizi-museum, Florence, Italië. Hierdie skildery word algemeen aanvaar as die vroegste bestaande werk wat geheel en al deur Leonardo geskep is. Die skildery is vroeër aan Verrocchio toegskryf, maar word sedert 1869 byna alom as 'n Leonardo-skildery aanvaar.[9]
  • Die Benois-Madonna (1478–1480)—Hermitage Museum, Sint Petersburg, Rusland. Meeste kritici glo dat hierdie 'n Madonna is waarna Leonardo in 1478 verwys het.[9]
  • Madonna met die angelier, (1478–1480) Alte Pinakothek, Munchen. Hierdie werk word algemeen as 'n Leonardo-skildery aanvaar, maar dit blyk effens oorgeskilder te wees, moontlik deur 'n Vlaamse kunstenaar.[9]
  • Sint Johannes die Doper (c. 1514)—Louvre, Parys, Frankryk. Die 16de eeuse lewensbeskrywer Anonimo Gaddiano het geskryf dat Leonardo 'n Sint Johannes geskilder het. Hierdie skildery word oor die algemeen as Leonardo se laaste meesterwerk beskou.[9]
Toeskrywing van mekaar afhanklik

Daar word geglo dat die volgende twee skilderye deur dieselfde kunstenaar is: Leonardo word oor die algemeen as die skepper aanvaar, maar daar is kritici wat nie saam stem nie.

  • Ginevra de' Benci (c. 1475)—Nasionale Kunsgalery, Washington, D.C., Verenigde State. Vroeë 20ste-eeuse akademici was heftig oneens oor hierdie werk se outeur, maar die meeste huidige kritici aanvaar beide die outeurskap en identiteit van die model.[9]
  • Dame met 'n hermelyn (1488–1490)—Czartoryski-museum, Kraków, Pole. Hierdie skildery is vir die eerste keer in 1889 aan Leonardo toegeskryf en is sedertdien die onderwerp vir volgehoue meningsverskille. Sedert die bogenoemde Ginevra de' Benci ondersteuning as 'n Leonardo-skildery ontvang het, geniet ook die toeskrywing aan hom van hierdie werk meer ondersteuning.[9]
Betwiste skilderye

Uit die volgende skilderye beweer Angela Ottino della Chiesa dat die eerste twee meer aanvaarding as die res geniet. Al hierdie skilderye is in die verlede as werke van Leonardo voorgegee.[9]

  • La belle Ferronière (1495–1498)—Louvre, Parys, Frankryk
  • Portret van 'n musikant (ca. 1490)—Pinacoteca Ambrosiana, Milaan, Italië
  • Madonna Litta (1490–1491)—Hermitage Museum, Sint Pietersburg, Rusland. Moontlik deur Marco d'Oggiono.
  • Madonna met die spoel 1501. Drie weergawes bestaan, blykbaar deur verskeie kunstenaars, wat moontlik kopieë van 'n verlore skildery deur Leonardo is. Die bekendste weergawe van hierdie skildery behoort aan die boedel van die Hertog van Buccleugh, Skotland. Dit is in 2003 gesteel, maar weer in 2007 teruggekry.[78]
  • Die Dreyfus-Madonna, word ook aan Verrocchio of Lorenzo di Credi toegeskryf. Meeste kritici glo dat die anatomie van die Christuskind te swak is om Leonardo se werk te wees, terwyl ander, soos Daniel Arasse, glo dat dit moontlik deur 'n jeugdige Leonardo geskep is.[16]
  • Bakgos (of Sint Johannes in die wildernis) (1515)—Louvre, Parys, Frankryk. Hierdie werk word algemeen beskou as 'n werkswinkelkopie deur skilders van 'n skets deur Leonardo.
Onlangse moontlike toeskrywings
  • Omhelsing van die Heilige Suigelinge ca. 1486–1490. Verskeie weergawes van die skildery bestaan in private versamelings.
  • Aanbidding van die Christuskind (ook bekend as Madonna en Kind met Sint Josef), Borghese-galery; word algemeen as 'n werk deur Fra Bartolomeo beskou. Die galery waar die skildery gehuisves word, wil die werk aan 'n jeugdige Leonardo toeskryf gebaseer op 'n vingerafdruk soortgelyk aan dié wat in die Dame met 'n hermelyn verskyn. Die uitslae van die ondersoek is nie bekend nie.[79]
  • Maria Magdalena, onlangs as 'n moontlike Leonardo-werk beskryf deur die gerespekteerde kunsgeskiedkundige Carlo Pedretti. Vroeër beskou as 'n werk deur Giampietrino, wat 'n aantal soortgelyke Magdalenas geverf het.[80] Carlo Pedretti se toeskrywing word nie deur ander geleerdes aanvaar nie. Carlo Bertelli, die voormalige direkteur van die Brera-kunsgalery in Milaan het gesê dat die werk nie deur Leonardo is nie en dat die onderwerp moontlik 'n Lucretia-figuur sonder die mes is.[81]
  • Christus dra die kruis, datum onbekend, privaat versameling. Deur Carlo Pedretti as 'n moontlike Leonardo beskryf.[82] Hierdie toeskrywing is gebaseer op vingerafdrukke en die ooreenkomste tussen die skildery en sommige van Leonardo se tekeninge.
Slegs as kopie bekend
  • Leda en die swaan (1508)—Slegs kopieë bestaan nog. Die bekendste voorbeelde is in die Borghese-galery in Rome, Italië, en in Wilton House, in Engeland.

Sien ook

Aantekeninge en verwysings

Hierdie artikel, of gedeeltes daarvan, is vertaal uit die Engelse Wikipedia-artikel, "Leonardo da Vinci"
  1. om te hoor hoe Leonardo se naam in Italiaans uitgespreek word.
  2. 2,0 2,1 Helen Gardner, Art through the Ages, (1970) Harcourt, Brace and World
  3. Vasari, Boltraffio, Castiglione, "Anonimo" Gaddiano, Berensen, Taine, Fuseli, Rio, Bortolon, ens. Sien ook spesifieke aanhalings in die afdeling, "Leonardo, die legende".
  4. Daar is 15 kunswerke wat deur kunsgeskiedkundiges aan Leonardo toegeskryf word. Hierdie getal bestaan hoofsaaklik uit paneelskilderye, maar sluit ook in 'n muurskildery, 'n groot tekening op papier en twee ander werke wat nog in die vroeë fases van voorbereiding is. Afgesien van hierdie werke is daar ook 'n aantal ander werke wat verskeidelik aan hom toegeken word.
  5. Moderne wetenskaplike benaderings tot metallurgie en ingenieurswese was nog in wording tydens die Renaissance,
  6. 'n Aantal van Leonardo se praktieste uitvindings kan as werkende modelle by die Museo Ideale Leonardo da Vinci in Vinci besigtig word.
  7. Die derde uur van die nag was 22:30, drie ure na die segging van die Ave Maria. Bron: Leonardo da Vinci: Renaissance Man.
  8. 8,0 8,1 Sy geboorte is aangeteken in die dagboek van sy oupa (aan sy vaderskant), Ser Antonio, soos aangehaal deur Della Chiesa
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 9,14 9,15 9,16 9,17 9,18 9,19 9,20 9,21 9,22 9,23 9,24 9,25 9,26 9,27 Angela Ottino della Chiesa, The Complete Paintings of Leonardo da Vinci, 1967, Penguin, ISBN 0-14-008649-8
  10. Alessandro Vezzosi, Leonardo da Vinci: Renaissance Man
  11. Volgens Alessandro Vezzosi, die Hoof van die Leonardo Museum in Vinci, is daar bewyse dat Piero 'n Midde-Oosterse slavin met die Caterina gehad het en dat sy die lewe geskenk het aan 'n seun met die naam Leonardo. Bewerings dat Leonardo Midde-Oosterse bloed gehad het, word ondersteun deur die rekonstruksie van sy vingerafdruk, volgens die verslag van Marta Falconi, skryfster vir die Associated Press: "Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint" (12 Desember 2001).
  12. Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint deur die Associated Press. Verkry op 14 Desember 2007.
  13. Brigstoke, Hugh: The Oxford Companion the Western Art. 2001:Oxford University Press, VSA. ISBN 0-19-866203-3.
  14. 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 14,11 14,12 14,13 14,14 14,15 14,16 14,17 14,18 14,19 14,20 Liana Bortolon, The Life and Times of Leonardo, Paul Hamlyn, Londen, 1967.
  15. 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 15,12 15,13 Giorgio Vasari, Lives of the Artists, 1568; Hierdie weergawe deur Penguin Classics, vertaling George Bull 1965, ISBN 0-14-044164-6
  16. 16,00 16,01 16,02 16,03 16,04 16,05 16,06 16,07 16,08 16,09 16,10 16,11 16,12 16,13 16,14 16,15 16,16 16,17 16,18 16,19 Daniel Arasse, Leonardo da Vinci, (1997) Konecky & Konecky, ISBN 1 56852 1987
  17. J.R.Hale, Renaissance Europe, 1480–1520 Fontana (1971) ISBN 0-00-632435-5
  18. Andrew Martindale, The Rise of the Artist, Thames en Hudson, ISBN 0-500-56006-4
  19. Theophilus On Divers Arts, vertalers: J.G.Hawthorne en C.S. Smith, University of Chicago Press, 1963; herdruk in New York: Dover Publications 1979. Hierdie is 'n Middeleeuse praktiese handboek met vaardighede vir die ambagsman en bevat kort instruksies vir die meng van olieverf.
  20. Cennino d’A. Cennini Il Libro dell’ Arte, red. D. V. Thompson Jr. (1933) New Haven: Yale University Press. 'n Praktiese handboek vir skilderwerk in die vroeë 15de eeu.
  21. Donatello se Dawid en Verrocchio se Dawid is albei ikoniese beeldhouwerke van die Vroeë Renaissance. Beide word in die Bargello-museum in Florence gehuisves en hulle stilistiese verskille word dikwels vergelyk.
  22. Hierdie tekening word tans in die Uffizi-museum in Florence, Italië, gehuisves as Tekening Nr. 8P.
  23. Daar word afgelei dat Leonardo reeds voor die tyd 'n lid van die gilde geword het, aan die hand van 'n rekord van betaling gemaak aan die Compagnia di San Luca in die onderneming se register, Libro Rosso A, 1472–1520, Accademia di Belle Arti. Uit Angela Ottino della Chiesa: The Complete Paintings of Leonardo da Vinci (1967). Penguin, ISBN 0-14-008649-8.
  24. Homoseksuele dade was onwettig in Florence in die tyd.
  25. A History of Celibacy, deur Elizabeth Abbott (2001). Da Capo Press. ISBN 0-306-81041-7. Bl. 340.
  26. The Everything Da Vinci Book: Explore the Life and Times of the Ultimate Renaissance Man, deur Shana Priwer en Cynthia Phillips (2006). Adams Media. ISBN 1-59869-101-5. Bl. 245.
  27. Rossi, Paolo: The Birth of Modern Science (2001). Blackwell Publishing. ISBN 0-631-22711-3. Bl. 33
  28. Leonardo's Letter to Ludovico Sforza by leonardo-history.com. Verkry op 2007-09-28.
  29. Kodeks II, 95 r, Victoria en Albert Museum, soos aangehaal deur della Chiesa
  30. Verrocchio se standbeeld van Bartolomeo Colleoni was eers in 1488, na sy dood, gegiet, ná Leonardo reeds aan die standbeeld vir Ludovico begin het.
  31. In 2005 is hierdie werkswinkel herontdek tydens die restourasie van 'n deel van 'n gebou wat vir 100 jaar deur die Departement van Militêre Aardrykskunde in gebruik was. Sien Found: the studio where Leonardo met Mona Lisa deur Richard Owen in The Times van 12 Januarie 2005-01-12. Verkry op 22 Februarie 2008.
  32. Beide hierdie werke is verlore. Die gehele komposisie van Michelangelo se skildery is vandag bekend danksy 'n kopie deur Aristotole da Sangallo, 1542. Die komposisie van Leonardo se skildery is slegs bekend deur 'n paar voorbereidende sketse en verskeie kopieë van die middelste gedeelte, waarvan die bekendste deur Peter Paul Rubens is.
  33. Gaetano Milanesi, Epistolario Buonarroti, Florence (1875), soos aangehaal deur della Chiesa.
  34. D'Oggione is deels bekend vir sy eietydse kopieë van die Laaste Avondmaal.
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 Jack Wasserman, Leonardo da Vinci, 1975 Abrams, ISBN 0-8109-0262-1
  36. Georges Goyau, Francois I, getranskribeer deur Gerald Rossi. The Catholic Encyclopedia, Volume VI. 1909. New York: Robert Appleton Company. Verkry op 4 Oktober 2007.
  37. Salvador Miranda, The Cardinals of the Holy Roman Church: Antoine du Prat, (1998–2007). Verkry op 4 Oktober 2007.
  38. Dit is nie bekende vir watter geleentheid die leeu spesifiek bedoel was nie, maar daar word geglo dat dit die koning dit telkens tegemoetgekom het wanneer hy Lyon binnegegaan het en was moontlik ook gebruik vir vredesonderhandelinge tussen die Franse koning en Pous Leo X in Bologna. 'n Veronderstelde kopie van die leeu is geskep en word tans ten toon gestel in die Museum van Bologna. Sien Ancient automata- Leone (in Italiaans).
  39. Clos Luce, ook bekend as "Cloux", is nou 'n openbare museum.
  40. Koning Frans kon nie teenwoordig gewees het met Leonardo se afsterwe nie: die dag na sy dood het hy 'n koninklike edik uitgevaardig by Saint-Germain-en-Laye, wat twee dae se reis weg was vanaf Clos Luce.
  41. Leonardo's will by Leonardo-history.com. Verkry op 28 September 2007.
  42. Mario Lucertini, Ana Millan Gasca & Fernando Nicolo: Technological Concepts and Mathematical Models in the Evolution of Modern Engineering Systems. Birkhauser: 2004|. ISBN = 3-7643-6940-X. Verkry op 3 Oktober 2007.
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 43,5 43,6 Frederich Hartt, A History of Italian Renaissance Art, (1970) Thames and Hudson, ISBN 0-500-23136-2
  44. 44,0 44,1 44,2 Gene A. Brucker, Renaissance Florence, 1969, Wiley and Sons, ISBN 0-471-11370-0
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 Ilan Rachum, The Renaissance, an Illustrated Encyclopedia, Octopus, ISBN 0-7064-0857-8
  46. A. E. Popham, The Drawings of Leonardo da Vinci, 1975-weergawe, Jonathan Cape, ISBN 0-224-60462-7
  47. Hugh Ross Williamson,Lorenzo the Magnificent, (1974) Michael Joseph, ISBN 07181 12040
  48. Leonardo, Codex C. 15v, Instituut van Frankryk. Vertaling: Richter
  49. 49,0 49,1 Rossiter, Nick. Could this be the secret of her smile?, by die webwerf van Telegraph.co.uk. Verkry op 2007-10-03.
  50. Gross, Tom. Mona Lisa Goes Topless, by die webwerf van Paintingsdirect.com. Verkry op 2007-09-27.
  51. Sigmund Freud, Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci, (1910), soos aangehaal deur Daniel Arasse in sy inleiding Leonardo and Freud, Leonardo da Vinci.
  52. Michael Rocke, Forbidden Friendships bl. 148 & N120 p.298
  53. Reeds teen die 1490's is Leonardo as 'n "hemelse" skilder beskryf en sy roem word bespreek deur Daniel Arasse in Leonardo da Vinci, bl. 11-15.
  54. Hierdie eienskappe van Leonardo se werk word deur Frederick Hart bespreek in A History of Italian Renaissance Art, bls.387-411.
  55. 55,0 55,1 Luciano Berti, The Uffzi, (1971) Scala
  56. Die skildery het in die 18de eeu aan die skilder Angelica Kauffmann behoort, maar is later in stukke gesny. Die twee hoofdele is later in 'n rommelwinkel en 'n skoenmaker se werkswinkel gevind en weer byeen gebring. Dit is egter waarskynlik dat daar steeds buitenste dele van die skildery makeer.
  57. National Gallery, Londen: The Mysterious Virgin. Verkry op 2007-09-27.
  58. Daar word steeds gedebatteer of Vasari ooit die Mona Lisa self gesien het of nie. Die wat meen dat hy dit nooit gesien het nie, verwys na die feit dat hy na die Mona Lisa se wenkbroue verwys. In Leonardo da Vinci wys Daniel Arasse daarop dat Leonardo moontlik die portret met wenkbroue geverf het, maar dat hulle later verwyder is: wenkbroue was uit die mode in die middel van die sestiende eeu. Die analises van hoë-resolusie skandering deur Pascal Cotte het onthul dat die Mona Lisa inderdaag wenkbroue en wimpers gehad het, wat agteraf verwyder is. Sien: "The Mona Lisa had brows and lashes". BBC News. 22 Oktober 2007. Besoek op 2008-02-22..
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 59,4 59,5 59,6 59,7 A.E. Popham, The Drawings of Leonardo da Vinci, (1946) Jonathan Cape, ISBN 0-224-60462-7
  60. Die "Griekse profiel" het 'n aaneenlopende reguit lyn van die voorkop tot by die neuspunt, met 'n besonders hoë neusbrug. Dit is 'n eienskap van baie Klassieke Griekse standbeelde.
  61. Skrywers wat links is en 'n veerpen gebruik het moeite om die pen van links na regs oor die bladsy te beweeg.
  62. "Sketches by Leonardo". Turning the Pages. British Library. Besoek op 2007-09-27.
  63. Windsor Castle, Royal Library, velle RL 19073v-19074v en RL 19102 respektiewelik.
  64. Hierdie metode beperk die verlies van inligting in die geval dat bladsye verlore raak of vernietig word.
  65. O'Malley & Saunders, Leonardo on the Human Body, 1982, Dover Publications New York
  66. Levy, Daniel S. (4 Oktober 1999). (in Engels). Time Magazine. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Mei 2019. Besoek op 27 September 2007.
  67. Die VSA se Public Broadcasting Service (PBS) het in Oktober 2005 'n program met die naam "Leonardo's Dream Machines" gebeeldsend, oor die bou en suksesvolle vlug van 'n sweeftuig wat op Leonardo se ontwerp gebaseer is.
  68. Sien die verwysing hiervoor in die afdeling "Oudag".
  69. ,Baldassare Castiglione, Il Cortegiano, 1528
  70. "Anonimo Gaddiani", wat uitbrei op Libro di Antonio Billi, 1537–1542
  71. H. Fuseli, Lectures, II, 1801
  72. A.E.Rio, L'art chrétien, 1861
  73. H. Taine, Voyage en Italie, 1866
  74. Bernard Berenson, The Italian Painters of the Renaissace, 1896
  75. ArtNews article about current studies into Leonardo's life and works U.S.A
  76. Volgens Ottino della Chiesa (sien bronnelys) word die outeurskap van al hierdie skilderye en tekeninge universeel aanvaar.
  77. Alhoewel die datum nie deur alle geleerdes aanvaar word nie, word die samewerking van Leonardo se werkswinkel nie betwyfel nie.
  78. Arrests after da Vinci work found, deur die BBC-nuus op 4 Oktober 2007. Verkry op 2008-02-22.
  79. Sophie Arie: Fingerprint puts Leonardo in the frame, by die webwerf van die Guardian. Verkry op 2007-09-27.
  80. Reuters: A lost Leonardo? Top art historian says maybe, by die webwerf van Universal Leonardo. Verkry op 2007-09-27.
  81. Carlo Bertelli Due allievi non fanno un Leonardo, soos verskyn in Il Corriere della Sera (Italiaans). 19 November 2005. Verkry op 2007-09-27.
  82. Stephanie Fitch, Leonardo's Fingerprints, Forbes-tydskrif, 22 Desember 2003

Bronnelys

  • Daniel Arasse (1997). Leonardo da Vinci. Konecky & Konecky. ISBN 1 56852 1987.
  • Fred Bérence (1965). Léonard de Vinci, L'homme et son oeuvre. Somogy. Dépot légal 4° trimestre 1965.
  • Liana Bortolon (1967). The Life and Times of Leonardo. Paul Hamlyn, London.
  • Hugh Brigstoke (2001). The Oxford Companion the Western Art. USA: Oxford University Press. ISBN 0-19-866203-3.
  • Gene A. Brucker (1969). Renaissance Florence. Wiley and Sons. ISBN 0-471-11370-0.
  • Angela Ottino della Chiesa (1967). The Complete Paintings of Leonardo da Vinci. Penguin Classics of World Art series. ISBN 0-14-008649-8.
  • Simona Cremante (2005). Leonardo da Vinci: Artist, Scientist, Inventor . Giunti. ISBN 88-09-03891-6 (hardback).
  • Frederich Hartt (1970). A History of Italian Renaissance Art. Thames and Hudson. ISBN 0-500-23136-2.
  • Michael H. Hart (1992). The 100. Carol Publishing Group. ISBN 0-8065-1350-0 (paperback).
  • John N. Lupia. The Secret Revealed: How to Look at Italian Renaissance Painting. Medieval and Renaissance Times, Vol. 1, no. 2 (Summer, 1994): 6–17. ISSN 1075-2110.
  • Andrew Martindale (1972). The Rise of the Artist. Thames and Hudson. ISBN 0-500-56006-4.
  • O'Malley & Saunders (1982). Leonardo on the Human Body. Dover Publications, New York.
  • Charles Nicholl (2005). Leonardo da Vinci, The Flights of the mind. Penguin. ISBN 0-14-029681-6.
  • Sherwin B. Nuland (2001). Leonardo Da Vinci. Phoenix Press. ISBN 0-7538-1269-X.
  • A.E. Popham (1946). The Drawings of Leonardo da Vinci. Jonathan Cape. ISBN 0-224-60462-7.
  • Shana Priwer & Cynthia Phillips (2006). The Everything Da Vinci Book: Explore the Life and Times of the Ultimate Renaissance Man. Adams Media. ISBN 1-59869-101-5.
  • Ilan Rachum (1979). The Renaissance, an Illustrated Encyclopedia. Octopus. ISBN 0-7064-0857-8.
  • [Jean Paul Richter (1970). The Notebooks of Leonardo da Vinci. Dover. ISBN 0-486-22572-0 and ISBN 0-486-22573-9 (paperback). 2 volumes. A reprint of the original 1883 edition.
  • Paolo Rossi (2001). The Birth of Modern Science. Blackwell Publishing. ISBN 0-631-22711-3.
  • Jack Wasserman (1975). Leonardo da Vinci. Abrams. ISBN 0-8109-0262-1.
  • Giorgio Vasari (1568). Lives of the Artists. Penguin Classics, trans. George Bull 1965. ISBN 0-14-044164-6.
  • Alessandro Vezzosi (1997). Leonardo da Vinci: Renaissance Man. Thames & Hudson Ltd, London. ISBN 0-500-30081-X.
  • Frank Zollner & Johannes Nathan (2003). Leonardo da Vinci: The Complete Paintings and Drawings. Taschen. ISBN 3-8228-1734-1 (hardback).

Eksterne skakels

  • Gutenberg-prokek: Skriftelike werke deur Leonardo
  • Gutenberg-projek: Leonardo da Vinci deur Maurice Walter Brockwell
  • Volledige teks en Engelse vertaling van Leonardo se notaboeke
  • Vasari: Life of Leonardo: in Lives of the Most Eminent Painters, Sculptors, and Architects.
  • Webgalery van Leonardo skilderye
  • Leonardo se tekeninge en sketse

Leonardo da Vinci
leonardo, vinci, leonardo, piero, vinci, april, 1452, 1519, italiaanse, veelweter, wetenskaplike, wiskundige, ingenieur, ontleedkundige, uitvinder, skilder, beeldhouer, argitek, tuinkundige, musikant, skrywer, gebore, vinci, dorp, florence, buite, egtelike, se. Leonardo di ser Piero da Vinci 1 15 April 1452 2 Mei 1519 was n Italiaanse veelweter n wetenskaplike wiskundige ingenieur ontleedkundige uitvinder skilder beeldhouer argitek tuinkundige musikant en skrywer Hy is gebore in Vinci n dorp in Florence as die buite egtelike seun van n notaris Piero da Vinci en n plattelandse meisie Caterina Hy het opleiding ontvang in die ateljee van die bekende Florentynse skilder Verrocchio n Groot gedeelte van sy vroee werkende lewe was in die diens van Ludovico il Moro in Milaan waar verskeie van sy belangrikste werke geskep is Hy het ook in Rome Bologna en Venesie gewerk maar het sy laaste jare in Frankryk deurgebring in die tuiste wat deur koning Frans I aan hom gegee is Leonardo da VinciGeboortenaam Leonardo di ser Piero da VinciGebore 1452 04 15 15 April 1452Vinci ItalieSterf 2 Mei 1519 op 67 Amboise FrankrykNasionaliteit ItaliaansVeld Verskillende velde van die kunste en wetenskappeBeweging Hoog RenaissanceWerke Mona LisaDie Laaste AvondmaalVitruviaanse ManDame met n hermelynLeonardo is dikwels beskryf as die argetipiese Renaissance man of universele genie n man wie se skynbare eindelose verbeelding slegs deur sy uitvindingsvermoe geewenaar is 2 Hy word wyd beskou as een van die beste skilders van alle tye en moontlik die mees divers begaafde persoon wat ooit geleef het 3 Leonardo was en is hoofsaaklik beroemd vanwee sy skilderwerk Twee van sy werke die Mona Lisa en Die Laaste Avondmaal het reeds albei die unieke eer te beurt geval om die bekendste mees geillustreerde en mees nageskilderde portret en religieuse skildery van alle tye genoem te word Slegs Michelangelo se Skepping van Adam is naastenby so bekend 2 Leonardo se tekening van die Vitruviaanse Man is ook n ikoniese beeld Daar is moontlik 15 skilderye wat behoue gebly het die klein getal is te wyte aan Leonardo se konstante en dikwels rampspoedige eksperimentering met nuwe tegnieke en sy chroniese getalm 4 Nietemin word hierdie klein aantal werke saam met sy notaboeke wat tekeninge en wetenskaplike diagramme bevat en sy idees oor die aard van skilder beskou as n bydrae aan skilders van latere geslagte waarmee slegs die van sy tydgenoot Michelangelo kan meeding As n ingenieur was baie van Leonardo se idees sy eie tyd vooruit in konsep het Leonardo n helikopter n tenk die gebruik van gekonsentreerde sonenergie n sakrekenaar n kru teorie oor plaat tektonika en baie ander konsepte uitgevind Relatief min van sy eie ontwerpe was ooit gebou of enigsins uitvoerbaar tydens sy eie leeftyd 5 maar sommige van sy kleiner uitvindings soos n outomatiese spoelopwenner en n masjien wat die trekvastheid van draad toets het die vervaardigingswereld onbesonge betree 6 As n wetenskaplike het hy die stand van kennis in die gebiede van ontleedkunde siviele ingenieurswese optika en waterloopkunde besonders bevorder Inhoud 1 Biografie 1 1 Vroee lewe 1452 1466 1 2 Verrocchio se werkswinkel 1466 1476 1 3 Professionele lewe 1476 1513 1 4 Oudag 1 5 Verhoudings en invloede 1 5 1 Florence Leonardo se kunssinnige en sosiale agtergrond 1 5 2 Assistente en vakleerlinge 1 5 3 Persoonlike lewe 2 Skilderwerk 2 1 Vroee werke 2 2 Skilderye van die 1480 s 2 3 Skilderye van die 1490 s 2 4 Skilderye van die 1500 s 3 Tekeninge 4 Waarnemer wetenskaplike en uitvinder 4 1 Dagboeke 4 2 Wetenskaplike studies 4 3 Anatomie 4 4 Ingenieurswese en uitvindings 5 Leonardo die legende 6 Lys van skilderye 7 Sien ook 8 Aantekeninge en verwysings 9 Bronnelys 10 Eksterne skakelsBiografie WysigVroee lewe 1452 1466 Wysig Leonardo se vroegste tekening sover bekend die Arno vallei 1473 Leonardo is in die derde uur van die nag 7 op 15 April 1452 gebore in die Toskaanse heuweldorpie Vinci Die dorpie is gelee in die laer vallei van die Arno rivier in Florence en Leonardo het sy eerste vyf jaar in die nabygelee dorpie Anchiano deurgebring 8 Hy was die buite egtelike seun van Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci n Florentynse notaris en Caterina n plattelandse meisie 9 10 Daar is bewyse dat Caterina moontlik n slavin uit die Midde Ooste was 11 maar baie kenners bevraagteken hierdie bewyse 12 Leonardo het nie n van in die moderne sin van die woord gehad nie da Vinci beteken slegs vanaf Vinci en sy volle geboortenaam was Leonardo di ser Piero da Vinci wat beteken Leonardo seun van Mes ser Piero van Vinci Daar is nie veel oor sy vroee lewe bekend nie maar dit is reeds n geruime tyd die onderwerp van geskiedkundige bespiegeling deur die 16de eeuse Giorgio Vasari en ander 13 8 Op vyfjarige ouderdom het hy in Vinci gaan woon in die huis van sy vader grootouers en oom Francesco Sy vader het daar met n sestienjarige meisie met die naam Albiera getrou sy was baie geheg aan Leonardo maar het jonk gesterf 14 Leonardo het self slegs twee gebeurtenisse uit sy jeug aangeteken Die eerste wat hy as n voorbode beskou het was toe n valk uit die lug geval het oor sy wiegie bly hang het en sy stertvere oor Leonardo se gesig gevee het 14 Die tweede gebeurtenis het plaasgevind tydens n verkenningstog in die berge Leonardo het n grot ontdek en sy emosies rakende die verkenning van die grot aangeteken aan die een kant was hy doodbang dat n groot monster daar binne mag wegkruip maar aan die anderkant was hy uiters nuuskierig om uit te vind wat werklik binne in die grot was 14 Giorgio Vasari die 16de eeuse lewensbeskrywer van Renaissance skilders vertel hoe n plaaslike landarbeider Ser Piero gevra het dat sy seun vir hom n prentjie op n ronde plaat moes verf Leonardo het vir hom n skildery geverf van slange wat vuur spoeg maar Ser Piero het dit so vreesaanjaend gevind dat hy dit aan n Florentynse kunshandelaar verkoop het wat dit weer aan die Hertog van Milaan verkoop het Siende dat hy n profyt gemaak het het Ser Piero n ander plaat gekoop wat versier was met n hart wat deur n pyl deurboor is en dit aan die arbeider gegee 15 Verrocchio se werkswinkel 1466 1476 Wysig Die Doop van Christus deur Verrocchio en Leonardo 1472 1475 n Veertienjarige Leonardo het in 1466 as vakleerling ingeskryf by een van die suksesvolste kunstenaars van die tyd Andrea di Cione beter bekend as Verrocchio Die beroemde meester se werkswinkel was in die middel van die intellektuele strominge in Florence wat die jong Leonardo voorligting in die geesteswetenskappe verseker het Sommige van die skilders wat ook vakleerlinge van die werkswinkel was of met die werkswinkel geassosieer word is Domenico Ghirlandaio Pietro Perugino Sandro Botticelli en Lorenzo di Credi 14 16 In n werkswinkel soos Verrochio s n was kunstenaars hoofsaaklik as vakmanne beskou en het slegs die meester in hierdie geval Verrochio sosiale aansien geniet Die produkte wat deur die werkswinkel voortgebring is het versierde toernooiskilde geverfde bruidskatkiste votiefgedenkplate klein portrette en godsdienstige beelde ingesluit Onder hulle groot opdragte was gedenkbeelde en altaarstukke vir kerke Die grootste opdragte was fresko s vir kerke soos die wat deur Ghirlandaio en sy werkswinkel in die Tornabuoni kapel verskyn asook groot standbeelde soos die ruiterbeelde van Gattemelata deur Donatello en Bartolomeo deur Verrocchio 17 As n vakleerling sou Leonardo opgelei word in al die tallose vaardighede wat in n tradisionele werkswinkel benodig word Alhoewel baie ambagsmanne gespesialiseer het in take soos die maak van rame vergulding en bronsgieting sou Leonardo aan n wye reeks tegniese vaardighede blootgestel gewees het en die geleentheid gehad het om te kennis op te doen in wisselende vakgebiede soos ontwerp chemie metaalkunde metaalbewerking gipsgieting leerwerk meganika en skrynwerk Hy het natuurlik ook artistieke vaardighede soos skets skilder boetseerwerk en beeldhouwerk aangeleer 18 19 20 Alhoewel Verrocchio oenskynlik n bekwame en produktiewe werkswinkel beheer het was hy hoofsaaklik n goudsmid en metaalwerker 16 Die meeste van die geverfde skeppings wat sy werkswinkel gelewer het is deur sy werknemers geproduseer en daar is min skilderye wat aan hom toegeskryf kan word Volgens Vasari het Leonardo tydens een van hierdie skilderye saam met Verrocchio gewerk aan die Doop van Christus Vasari beweer dat Leonardo die jong engel geverf het en dat hy dit op n manier gedoen het wat so ver bo die van sy meester verhewe was dat Verrocchio sy kwas neergele het en nooit weer geverf het nie 15 Dit is waarskynlik n oordrywing en wanneer die skildery van digby bekyk word ontdek mens dat daar oor baie van die tempera dele van die skildery geverf of opgeknap is met die nuwe olieverftegniek Die landskap die rotse wat deur die bergstroom wys en die dele van Jesus dui op Leonardo se handewerk 9 Verrocchio se ander skepping waarby die jong Leonardo betrek word is die bronsstandbeeld Dawid tans in die Bargello museum in Florence wat volgens oorlewering n beeld van sy vakleerling Leonardo is 9 As dit wel die geval is dan is die Leonardo wat in Verrocchio se Dawid gesien word n maer gespierde seun baie anders as die ronde tweeslagtige figuur deur Verrocchi se leraar Donatello waarmee dit dikwels vergelyk word 21 Daar is ook voorgestel dat die Aartsengel Migael in Verrocchio se Tobias en die Engel n portret van Leonardo is 9 Daar is min rekords uit hierdie periode van Leonardo se lewe Een van sy vroegste gedateerde werke n tekening in pen en ink van die Arno vallei is op 5 Augustus 1473 geteken 22 16 Teen 1472 het n twintig jaar oue Leonardo gekwalifiseer as n meester in die Gilde van Sint Lukas die gilde van kunstenaars en dokters 23 maar selfs na hy sy eie werkswinkel van sy vader ontvang het het sy gehegtheid aan Verrocchio verdere samewerking teweeggebring 14 Professionele lewe 1476 1513 Wysig Aanbidding van die drie Wyses deur Leonardo 1481 Hierdie opdrag was onderbreek met Leonardo se reis na Milaan Dit word aanvaar dat Leonardo sy eie werkswinkel in Florence tussen 1476 en 1481 gehad het Hofrekords uit 1476 wys dat hy saam met drie ander jong mans van sodomie aangekla is 24 maar dat hy van die aanklag vrygespreek is 25 Die beskuldiging is anoniem gemaak en geen getuienis of bewyse is tydens sy verhoor te voorskyn gebring nie Vanaf hierdie datum is daar geen aantekening van Leonardo se werk of waar hy homself bevind het nie 26 In 1478 het hy opdrag gekry om n altaarstuk vir die Kapel van St Bernard te verf en in 1481 het die Monnike van Scopeto hom opdrag gegee om die Aanbidding van die drie Wyses te skilder Volgens Vasari was Leonardo n talentvolle musikant en in 1482 het Leonardo n lier in die vorm van n perd se kop gemaak Lorenzo de Medici was so beindruk hiermee dat hy besluit het om beide die lier en sy maker na Milaan te stuur in n poging om vrede te sluit met Ludovico il Moro die Hertog van Milaan 27 Dit was in hierdie tyd dat Leonardo n veel aangehaalde brief aan Ludovico geskryf het waarin hy n beskrywing maak van die baie wonderlike en verskillende dinge wat hy as ingenieur kan verrig en om die heer in te lig dat hy ook kan verf 28 16 Tussen 1482 en 1499 toe Lodewyk XII van Frankryk Milaan beset het was baie van Leonardo se werk in die stad Dit was hier dat hy opdrag gekry het vir die Madonna van die Rotse deur die Broederskap van die Onbevlekte Ontvangenis en Die Laaste Avondmaal deur die klooster van Santa Maria delle Grazie 14 Terwyl hy tussen 1493 en 1495 in Milaan gewoon het het Leonardo n vrou genaamd Caterina as een van sy afhanklikes op sy belastingvorms gelys Met haar afsterwe in 1495 het die gedetailleerde lys van uitgawes vir haar begrafnis gesuggereer dat sy Leonardo se moeder in plaas van n diensmeisie was 29 14 n Skets van n perd uit een van Leonardo se dagboeke Leonardo het vir Ludocivo aan vele verskillende projekte gewerk waaronder die voorbereiding van sierwaens en skouspele vir spesiale geleenthede ontwerpe vir n koepel vir die Katedraal van Milaan en n model vir n reuse ruiterstandbeeld aan Francesco Sforza Ludovico se voorganger Hy het n reuse perd in klei gemodelleer wat later bekend sou staan as die Gran Cavallo Die enigste twee groter ruiterbeelde uit die Renaissance is Donatello se beeld van Gattemalata in Padua en Verrocchio se Bartolomeo Colleoni in Venesie 16 30 Sewentig ton brons was opsygesit vir die giet van die standbeeld Dit was egter vir n aantal jaar onvoltooid gelaat iets wat tipies van Leonardo was Die kleimodel van die beeld is in 1492 voltooi en Leonardo het begin om gedetailleerde planne vir die gieting te maak 16 Michelangelo het geinsinueer dat Leonardo nie daartoe in staat was om die beeld te giet nie 14 In November 1494 het Ludovico die brons verskaf wat gebruik sou word vir kanonne om die stad te verdedig teen die inval gelei deur Karel VIII 16 Die Franse het in 1499 teruggekeer om Milaan in te val onder leiding van Lodewyk XII die invallende Franse het die lewensgrote kleimodel vir die Gran Cavallo vir teikenoefening gebruik Na die omverwerping van Ludovico Sforza het Leonardo en sy assistent Salai en vriend die wiskundige Luca Pacioli uit Milaan gevlug na Venesie Daar was hy in diens geneem as n militere argitek en ingenieur en het hy metodes ontwerp om die stad van see aanvalle te verdedig 14 9 Die Heilige Anna groep met Johannes die Doper deur Leonardo ca 1507 Leonardo het in 1500 na Florence teruggekeer waar hy en sy huishouding die gaste was van die Serviete monnike by die klooster van Santissima Annunziata Daar het Leonardo toegang tot n werkswinkel gekry waar volgens Vasari Leonaro die skets van Die Heilige Anna groep met Johannes die Doper geskep het n werk wat so bewonder is dat mans en vrouens jong en oud saamgekom het om dit te aanskou asof hulle n groot fees bygewoon het 15 31 In 1502 is Leonardo in diens geneem deur Cesare Borgia die seun van Pous Alexander VI hy het opgetree as n militere argitek en ingenieur en het deur die hele Italie gereis saam met sy begunstiger 9 Hy het na Florence teruggekeer waar hy op 18 Oktober 1503 opnuut by die Gilde van Sint Lukas aangesluit het In Florence het hy twee jaar deelgeneem aan die ontwerp en skilder van n groot muurskildery Die Slag van Anghiari vir die Signoria Michelangelo het die bybehorende werk geskep Die Slag van Cascina 32 In 1504 was hy deel van n komitee wat teen die kunstenaar se sin Michelangelo se standbeeld van Dawid moes verplaas 33 Leonardo het in 1506 na Milaan teruggekeer toe in die hande van Maximilian Sforza na Switserse huursoldate die Franse uitgedryf het Baie van Leonardo se prominentste leerlinge en volgelinge het hom in Milaan leer ken of daar saam met hom gewerk 14 waaronder Bernardino Luini Giovanni Antonio Boltraffio en Marco d Oggiono 34 Hy het egter nie lank in Milaan vertoef nie sy vader het in 1504 gesterf en in 1507 was hy terug in Florence waar hy probleme oor sy vader se eiendom met sy broers moes uitklaar Teen 1508 was hy egter terug in Milaan waar hy in sy eie huis gewoon het in Porta Oriental in die gemeente van Santa Babila 9 Oudag Wysig Clos Luce in Frankryk waar Leonardo in 1519 gesterf het Van September 1513 tot 1516 het Leonardo n groot deel van sy tyd in die Belvedere in die Vatikaan in Rome deurgebring waar beide Raphael en Michelangelo in die tyd aktief was 9 In Oktober 1515 het Frans I van Frankryk Milaan ingeneem 35 Op 19 Desember van daardie jaar was Leonardo teenwoordig by n vergadering van Frans I en Pous Leo X wat in Bologna plaasgevind het 14 36 37 Dit was vir Frans I wat Leonardo opdrag gekry het om n meganiese leeu te bou wat vorentoe kan loop en waarvan sy borskas dan kan oopgaan om n bos lelies te openbaar 15 38 In 1516 het Leonardo in die diens van Frans I getree en is hy die gebruik van die herehuis Clos Luce gegee wat langs die koning se woning was die koninklike Chateau Amboise 39 Dit was hier waar Leonardo die laaste drie jaar van sy lewe sou deurbring saam met sy vriend en vakleerling Francesco Melzi en die finansiele ondersteuning van n pensioen van 10 000 scudi 9 Die dood van Leonardo da Vinci Jean Auguste Dominique Ingres 1818 Leonardo het op 2 Mei 1519 by Clos Luce in Frankryk gesterf Frans I was n gehegte vriend van Leonardo en volgens rekords van Vasari het die koning Leonardo se hoof in sy arms gehou terwyl hy gesterf het Hierdie verhaal is gelief onder die Franse en is al in skilderye uitgebeeld deur kunstenaars soos Jean Auguste Dominique Ingres en Francois Guillaume Menageot bewyse ondersteun egter die mening dat hierdie bloot n legende is en nie werklik plaasgevind het nie 40 Volgens Vasari het Leonardo tydens se laaste dae n priester laat haal sodat hy sy belydenis kon afle en die heilige sakrament kon ontvang 15 Ingevolge Leonardo se testament het sestig bedelaars sy kis gevolg Hy is begrawe in die Kapel van Sint Hubert in die kasteel van Amboise Leonardo se vakleerling Francesco Melzi was sy hooferfgenaam en boedeladministrateur naas geld het hy ook Leonardo se skilderye gereedskap biblioteek en persoonlike artikels geerf Leonardo het ook sy ander ou vakleerling en kameraad Salai onthou asook sy dienaar Battista di Vilussis hulle het elk n helfte van Leonardo se wingerd geerf Leonardo se broers het landgoed geerf en sy diensvrou het n hoe kwaliteit swart jas met n pels kant ontvang 41 Volgens die goudsmid en beeldhouer Benevenuto Cellini het Frans I ongeveer twintig jaar na Leonardo se dood opgemerk dat daar is nooit n ander man in die wereld gebore wat soveel as Leonardo geweet het nie nie soveel oor skilderwerk beeldhouwerk of argitektuur nie en hy was n baie groot filosoof 42 Verhoudings en invloede Wysig Florence Leonardo se kunssinnige en sosiale agtergrond Wysig Leonardo het in 1466 Verrocchio se vakleerling geword dieselfde jaar wat Verrocchio se meester die grootse beeldhouer Donatello oorly het Paolo Uccello wie se vroee eksperimente met perspektief die ontwikkeling van landskapskilderkuns sou beinvloed was teen hierdie tyd n bejaarde man Die skilders Piero della Francesca en Fra Filippo Lippi die beeldhouer Luca della Robbia en die argitek en skrywer Leone Battista Alberti was almal in hulle sestigs Die suksesvolle kunstenaars van die volgende generasie was Leonardo se leermeester Verrocchio Antonio Pollaiuolo en Mino da Fiesole Die Verbanning deur Masaccio 1426 1428 Leonardo het sy jeug in n Florence spandeer wat versier was deur die werke van die bogenoemde kunstenaars asook die van Donatello se tydgenote Masaccio en Lorenzo Ghiberti Piero della Francesca het n gedetailleerde studie van perspektief gemaak en was ook die eerste skilder om n wetenskaplike studie van lig te maak Hierdie studies en Leone Battista Alberti se skrywe De Pictura oor skilderwerk het n diepgaande effek op jonger kunstenaars gehad veral op Leonardo se eie waarnemings en kunswerke 43 44 45 Massaccio se uitbeelding van n naak en ontstelde Adam en Eva wat uit die Tuin van Eden verban word het n geweldig uitdrukkingsvolle beeld van die menslike vorm geskep wat in drie dimensies getoon is deur die gebruik van lig en skadu Die tegniek sou in Leonardo se werke so ontwikkel word dat dit die loop van skilderkuns sou beinvloed Die Humanistiese invloed van Donatello se Dawid kan ook in Leonardo se later skilderye gesien word veral in Leonardo se Johannes die Doper 43 Madonna met Kind en blomme deur Leonardo 1513 1516 ook bekend as die Benois Madonna n Algemene tradisie in Florence was die klein altaarskildery van die Maagd en Kind Baie van hierdie skilderye is in tempera of geglasuurde terracotta geskep deur die werkswinkels van Lippi Verrocchio en die uiters produktiewe Della Robbia familie 43 Leonardo so vroee Madonnas soos die Madonna met die angelier en Madonna met Kind en blomme het hierdie tradisie gevolg maar terselfdertyd idiosinkratiese afwykings getoon dit is veral die geval met die Madonna met Kind en blomme waar die Maagd teen n skuins hoek met die skildery getoon word en die Christuskind aan die teenoorgestelde hoek Hierdie komposisietema sou weer in Leonardo se latere werke te voorskyn kom soos in Die Heilige Anna groep 14 Leonardo was een van Sandro Botticelli Domenico Ghirlandaio en Pietro Perugino se tydgenote alhoewel hierdie drie skilders al drie n bietjie ouer as hy was Hy sou hulle by Verrocchio se werkswinkel ontmoet het siende dat hulle assosiasies met Leonardo se meester gehad het asook by die Medici akademie 14 Botticelli was in besonder n gunsteling van die Medici familie en sy sukses as n skilder was verseker Ghirlandaio en Perugino was beide uiters produktief en het groot werkswinkels gehad Hulle het met bevoegdheid opdragte vir tevrede begunstigers voltooi Ghirlandaio het die vermoe gehad om ryk burgers in groot godsdienstige fresko s uit te beeld terwyl Perugino daartoe in staat was om n skare heiliges en engele met onuitputlike onskuld en skatlikheid uit te beeld 43 Botticelli Ghirlandaio en Perugino was deel van die groep kunstenaars wat opdrag gegee is om die mure van die Sistynse Kapel te verf beginnende met Perugino se inwerkneming in 1479 Leonardo was nie deel van hierdie toonaangewende opdrag nie sy eerste betekenisvolle opdrag die Aanbidding van die drie Wyses is nooit voltooi nie 14 Die Portinari drieluik deur Hugo van der Goes ca 1475 Hugo van der Goes het in 1476 tydens Leonardo se genootskap met Verrocchio se werkswinkel in Florence aangekom Saam met hom het hy sy Portinari drieluik gebring asook nuwe skildertegnieke van Nederland wat n groot effek op Leonardo Ghirlandaio Perugino en ander sou he In 1479 het die Sisiliaanse skilder Antonello da Messina n skilder wat slegs met olieverf gewerk het na die noorde gereis het op pad na Venesie Daar het die voorste skilder Giovanni Bellini Da Messina se olieverftegnieke aangeneem en het dit vinnig voorkeur bo ander metodes geniet Leonardo sou later ook Venesie besoek waar hy in kontak met hierdie metode sou kom 45 Soos twee ander tydgenote van Leonardo die argitekte Donato Bramante en Sangallo het Leonardo ook met ontwerpe vir sentraal beplande kerke geeksperimenteer n Aantal van hierdie verskyn in sy dagboeke beide as planne en aansigte maar geen van sy idees is ooit gerealiseer nie 43 46 Leonardo se politieke tydgenote was Lorenzo Medici wat drie jaar ouer as Leonardo was en sy gewilde jonger broer Giuliano wat in 1478 deur n polities gemotiveerde bende vermoor is Ook Ludovico il Moro heerse van Milaan tussen 1479 en 1499 was Leonardo se ouderdom Leonardo is na hom gestuur as n ambassadeur van die Medici hof 43 44 Leonardo het saam Alberti die Medici tuiste besoek en het deur die familie kennis gemaak met die ouer Humanistiese filosowe soos Marsiglio Ficino voorstander van Neo Platonisme Cristoforo Landino kommentaarskrywer van die Klassieke skrywes en John Argyropoulos leermeester en vertaler van Aristoteles Die jong digter en filosoof Pico della Mirandola was ook met die Medici akademie geassosieer 45 47 Leonardo het later in die kantlyn van een van sy dagboeke geskryf Die Medici het my gemaak en die Medici het my vernietig Alhoewel dit waar is dat Leonardo sy belangrike Milanese opdragte aan Lorenzo te danke het is dit nie duidelik wat Leonardo met hierdie raaiselagtige opmerking bedoel het nie 14 Alhoewel hulle gewoonlik saam gegroepeer word as die drie reuse van die sogenaamde Hoe Renaissaice was Leonardo Michelangelo en Raphael van verskillende generasies afkomstig Leonardo was 23 to Michelangelo in 1546 gebore is en 31 met die geboorte van Raphael in 1520 Raphael het in 1520 gesterf een jaar na Leonardo maar Michelangelo sou nog n verdere 45 jaar voortgaan met die skep van meesterstukke 44 45 Assistente en vakleerlinge Wysig Salai as Johannes die Doper deur Leonardo ca 1514 Gian Giacomo Caprotti da Oreno ook bekend as il Salaino die klein duiwel of Salai is deur Giorgio Vasari beskryf as n grasieuse en pragtig jeugdige met fyn krullerige hare in wie Leonardo behae geskep het 15 Hy het in 1490 op tienjarige ouderdom by die huishouding van Leonardo aangesluit Na sy eerste jaar het Leonardo n lys gemaak van die jong seun se oortredings en na hom verwys as n dief n leuenaar hardkoppig en n vraat Leonardo skryf verder Die klein duiwel het op ten minste vyf geleenthede pad gevat met geld en kosbaarhede hy het ook n fortuin op kleredrag spandeer waaronder vier en twintig paar skoene 48 Leonardo se aantekeningboeke uit die tyd bevat egter baie sketse van die jong seun en hy sou vir die volgende dertig jaar Leonardo se dienskneg assistent en metgesel bly 9 Monna Vanna deur Anrea Salai 1515 In 1506 het Leonardo die graaf Francesco Melzi die 15 jarige seun van n Lombardiese aristokraat aangeneem as n vakleerling Melzi het Leonardo se metgesel geword en hy word beskou as Leonardo se gunsteling leerling Hy het saam met Leonardo en Salai na Frankryk gereis en was saam met Leonardo tot en met sy dood 14 Salai het Frankryk in 1518 verlaat en na Milaan teruggekeer waar hy n huis in n deel van Leonardo se wingerd gebou het wat later aan hom bemaak is Hy het in 1525 op n geweldadige wyse gesterf of vermoor of as die gevolg van n tweegeveg 49 Salai het n aantal skilderye onder die naam Andrea Salai geskep maar alhoewel Vasari beweer dat Leonardo hom baie geleer het oor skilderkuns 15 word daar in die algemeen minder kunssinnige waarde aan sy werk toegeskryf as aan byvoorbeeld Marco d Oggione en Giovanni Antonio Boltraffio In 1515 het hy n naakte weergawe van die Mona Lisa geverf bekend as die Monna Vanna 50 Salai was in besit van die Mona Lisa met sy dood in 1525 en in sy testament is dit gewaardeer vir 505 lire n besonders hoe waarde vir n klein paneelportret in daardie tyd 49 Persoonlike lewe Wysig Skets vir n portret van Isabella d Este 1500 Leonardo het baie vriende gehad wat vandag bekend vir hul werk in hulle verskeie vakgebiede is of vir hulle invloed op geskiedenis Onder hulle was die wiskundige Luca Pacioli saam met wie hy n boek in die 1490 s geskryf het en die adellike Cesare Borgia in wie se diens hy van 1502 tot 1503 was In hierdie tydperk het hy ook Niccolo Machiavelli ontmoet wat later n gehegte vriend sou word Hy was ook bevriend met die komponis Franchinus Gaffurius en Isabella d Este n sleutelfiguur in die politiek en kultuur van die Renaissance Behalwe vir Isabella d Este blyk dat Leonardo nie ander hegte vriendinne gehad het nie Hy het n portret van Isabella geteken terwyl hy op n reis deur onder andere Mantua was Dit blyk dat die tekening gebruik is om n geskilderde portret te skep maar die is nou verlore 14 Buiten sy baie vriende het Leonardo sy privaatlewe n geheim gehou Tydens sy leeftyd het sy buitengewone uitvindingsvermoe sy uitsonderlike fisiese skoonheid oneindige grasie groot sterkte en vrygewigheid koninklike gees en onstaglike wydte van verstand soos deur Vasari beskryf 15 die nuuskierigheid van ander aangetrek Baie skrywers het oor verskeie aspekte van Leonardo se lewe gespekuleer Sedert die middel van die 16de eeu het veral sy seksualiteit die onderwerp van bestudering analisering en spekulasie gevorm Hierdie neiging het voortgeduur tot die 19de en 20ste eeu met skrywes deur selfs Sigmund Freud 51 Bakgos 1510 1515 anoniem gebaseer op n skets van Leonardo Sedert die 16de eeu word daar beweer dat Leonardo se verhoudings met sy leerlinge Salai en Melzi eroties van aard was Melzi het self geskryf dat Leonardo se gevoelens vir hom beide liefdevol en passievol was Daar is ook sedert die 16de eeu geskryf oor Leonardo se beweerde homoseksualiteit en die rol daarvan in sy kuns met verwysing na die vermeende erotiek en tweeslagtigheid in die skilderye Johannes die Doper en Bakgos en n aantal van sy tekeninge 52 Skilderwerk WysigTen spyte van die relatief onlangse bewustheid en bewondering van Leonardo se bydraes as n wetenskaplike en uitvinder het sy beroemdheid vir byna 400 jaar berus op sy prestasies as die skilder van n handjievol werke wat of aan hom toegeskryf is of deur kenners as sy werke verklaar is die werke was dan ook beskou as van die beste meesterstukke ooit geskep 53 Hierdie skilderye was beroemd vir n verskeidenheid eienskappe wat deur baie studente nageboots is en deur kenners en kritici bespreek is Onder die eienskappe wat Leonardo se werk uniek maak is die vernuwende tegnieke wat hy gebruik het om die verf aan te bring sy gedetailleerde kennis van ontleedkunde lig plantkunde en geologie sy belangstelling in gelaatkunde en die manier waarop mense emosies in hul uitdrukkings en gebare weerspieel sy vernuwende gebruik van die menslike vorm in figuurlike komposisie en sy gebruik van die subtiele gradering van skakerings Al hierdie eienskappe het saamgekom in sy beroemdste skilderye die Mona Lisa die Laaste Avondmaal en die Madonna van die Rotse 54 Vroee werke Wysig Mariaboodskap deur Leonardo 1475 1480 Daar word geglo dat hierdie Leonardo se vroegste voltooide werk is Leonardo se vroee werke het begin met die Doop van Christus wat hy saam met Verrocchio geverf het Daar is ook twee ander skilderye wat uit sy tyd by die werkswinkel dateer beide is Mariaboodskappe Een is klein 59 cm lank en 14 cm hoog Die werk is bedoel om deel te vorm van n groter skildery deur Lorenzo di Credi maar het van die groter werk geskei geraak Die ander Mariaboodskap is baie groter 217 cm lank 9 In beide hierdie werke het Leonardo n formele rangskikking gebruik wat die rangskikking van twee bekende werke deur Fra Angelico weerspieel het die Maagd Maria sittend of knielend aan die regterkant van die beeld wat van links deur n engel genader word met vloeiende mantel gehewe vlerke en n lelie in sy hande Alhoewel die groter skildery vroeer aan Ghirlandaio toegeskryf is word dit nou byna alom aan Leonardo toegeskryf 55 In die kleiner skildery het Maria afgewende oe en simboliseer haar handgebaar n onderwerping aan God se wil Die groter beeld bevat n Maria wat onverwags deur die boodskapper onderbreek word sy plaas haar vinger as n plekhouer in die Bybel wat sy besig was om te lees en lig haar ander hand in n formele gebaar van groet of verrassing 43 Skilderye van die 1480 s Wysig Die onvoltooide skildery Sint Hieronimus in die wildernis deur Leonardo ca 1480 In die 1480 s het Leonardo twee baie belangrike opdragte gekry en ook n ander werk begin wat n baanbreker in terme van komposisie was Twee uit die drie werke is egter nooit voltooi nie en die derde het so lank gevat dat dit die onderwerp van langdurende onderhandelings oor die voltooiing en betaling was Een van hierdie werke is Sint Hieronimus in die wildernis Die lewensbeskrywer Liana Bortolon assosieer hierdie werk met n moeilike periode van Leonardo se lewe gepaard met die melankoliese opmerkings in sy dagboek Ek het gedink dat ek aan t leer was hoe om te lewe ek het slegs geleer hoe om te sterf 14 Alhoewel die skildery skaars begin is kan die ongewone komposisie waargeneem word 56 Sint Hieronimus word as n boetvaardige in die middel van die skildery uitgebeeld hy sit effens skuins ten opsigte van die skildery en die perspektief blyk ietwat van bo te wees Sy knielende vorm neem n trapesoidale vorm aan met een arm uitgestrek na die buitenste kant en sy starende blik na die teenoorgestelde kant Oor die voorgrond is sy simbool gestrek n groot leeu met sy stert en liggaam wat oor die bodem van die beeld strek Die ander merkwaardige eienskap is die onafgewerkte rotsagtige landskap waarteen die figuur van Hieronimus afgeteken staan Madonna van die Rotse deur Leonardo moontlik 1505 1508 Die waaghalsige vertoning van figuurkomposisie landskapelemente en persoonlike drama is ook teenwoordig in die onvoltooide meesterstuk die Aanbidding van die drie Wyses n opdrag deur die Monikke van San Donato a Scopeto Dit is n ingewikkelde komposisie van ongeveer 250 cm x 250 cm Leonardo het talle tekeneninge en voorbereidende studies gemaak insluitende n gedetailleerde bestudering van lineere perspektief van die geruineerde klassieke argitektuur wat deel van die agtergrond vorm Leonardo het egter in 1482 onder opdrag van Lorenzo de Medici na Milaan vertrek om die guns van Ludovico il Moro te wen en sy van die skildery afgesien 55 9 Die derde belangrike werk van hierdie tydperk is die Madonna van die Rotse Hy het hierdie opdrag in Milaan ontvang van die Broederskap van die Onbevlekte Ontvangenis Die skildery sou met die bystand van die skilders Giovanni Ambrogio en Evangelis de Predis uitgevoer word waarna dit n ingewikkelde altaarstuk sou vul 35 Leonardo het gekies om n legendariese oomblik in die lewe van Johannes die Doper voor te stel Johannes nog n baba is in die beskerming van n engel en ontmoet Jesus en sy moeder op hul weg na Egipte In hierdie toneel soos deur Leonardo voorgestel herken en aanbid Johannes Jesus as die Christus Die Maagd en Kind word gewoonlik in helder daglig uitgebeeld maar Leonardo het die donker rotse in die agtergrond gebruik as kontras met die figure se helder gesigte 57 Alhoewel die skildery redelik groot is ongeveer 200 x 120 cm is dit nie naastenby so kompleks as die skildery wat deur die monnike van St Donato bestel is nie slegs vier figure teenoor omtrent 50 en n rotsagtige landskap eerder as boukundige details Die skildery is uiteindelik voltooi daar is selfs twee weergawes geskep een het by die Broederskap se kapel gebly en die ander het saam met Leonardo na Frankryk vertrek Die Broederskap het egter hulle skildery en die De Predis broers hul betaling eers in die volgende eeu ontvang 9 16 Skilderye van die 1490 s Wysig Leonardo se bekendste skildery is Die Laaste Avondmaal wat hy in Milaan geverf het Die skildery stel die laaste maaltyd van Jesus saam met sy dissipels voor Dit toon spesifiek die oomblik wat Jesus aankondig dat een van sy dissipels hom sal verraai Leonardo beeld die dissipels se ontsteltenis oor hierdie nuus uit 16 Die romanskrywer Matteo Bandello het Leonardo tydens sy werk waargeneem en geskryf dat hy sommige dae van sonopkoms tot die aandrooi sou verf sonder om te stop om iets te eet en dan weer vir drie of vier dae lank glad nie sou verf nie 35 Volgens Vasari het hierdie gedrag Bandello so verwar en het hy Leonardo oral gevolg tot die hertog Ludovico gevra het om tussenin te tree Vasari skryf verder dat Leonardo bekommerd was dat hy die gesigte van Christus en Judas nie voldoende sou kon uitbeeld nie en dat hy aan die graaf gese het dat hy moontlik genoodsaak sou wees om Bandello as n model vir Judas te gebruik 15 Die Laaste Avondmaal 1498 Na die voltooiing van die skildery is dit as n meesterwerk van ontwerp en karakterisering aangeslaan 15 Die kunswerk het egter fisies relatief vinnig versleg n honderd jaar later sou een kyker dit as geheel en al geruineer beskryf 9 In plaas van om die vertroude freskotegniek te gebruik het Leonardo tempera gebruik oor n basis wat hoofsaaklik uit gesso n krytonderlaag van kalsiumkarbonaat bestaan het Dit het gelei het tot n oppervlak wat vatbaar vir skimmels en skilfering is 9 Ten spyte hiervan is die skildery steeds een van die mees weergegewe kunswerke en word daar tallose kopiee in talle mediums gemaak van tapyte tot kamees Skilderye van die 1500 s Wysig Mona Lisa 1503 1505 1507 Een van die werke wat Leonardo in die 1500 s geskep het is die Mona Lisa of la Gioconda die laggende een Dit is n beroemde portret veral bekend vir die geskilderde vrou se ontwykende glimlag Die geheimsinnige aard is moontlik te danke aan die feit dat die kunstenaar subtiele skadu s aan die hoeke van die mond en oe verleen het Hierdie skadutegniek sou later as sfumato of Leonardo se rook bekend staan Vasari wat moontlik nooit die portret self gesien het nie het verklaar die glimlag is so aangenaam dat dit hemels eerder as menslik geblyk het en diegene wat dit gesien het was verstom om te merk dat dit net so lewendig as die oorspronklike is 15 58 Die Heilige Anna groep ongeveer 1510 Ander karaktereienskappe van hierdie werk is die onopgesmukte rok wat nie die aandag van die hande of gesig af trek nie die dramatiese landskap in die agtergrond die gedempte kleure en die uiters gladde skildertegniek olieverf wat op so n wyse aangebring is dat die individuele kwashale nie onderskei kan word nie 35 Vasari het gemeen dat die skildertegniek sal veroorsaak dat selfs die mees selfversekerde meester wanhopig raak en moed verloor 15 Die perfekte bewaringstaat en die feit dat daar geen teken van herstel of oorverwery is nie is uiters skaars in n paneelskildery uit hierdie tyd 9 In die Heilige Anna groep keer Leonardo weereens terug na n tema van figure teen n landskap wat herinner aan Sint Hieronimus in die wildernis waar die figuur teen n skuins hoek afgebeeld is Wat die Heilige Anna groep so ongewoon maak is dat dit twee figure bevat wat teen n skuins hoek afgebeeld is en dat hierdie figure oor mekaar geverf is In die skildery sit Maria op haar moeder Sint Anna se knie Sy leun na vore om die Christuskind in toom te hou terwyl die ietwat rof met n lammetjie speel bedoel as n teken van sy eie toekomstige opoffering 16 Hierdie skildery is talle kere gekopieer en sou ander kunstenaars soos Michelangelo Raphael en Andrea del Sarto beinvloed 9 gt en deur hulle indirek kunstenaars soos Pontormo en Correggio beinvloed Tekeninge WysigLeonardo was eintlik nie n hoogs produktiewe skilder nie maar wel n prolifiese tekenaar hy het dagboeke gevul met klein sketse en gedetailleerde tekeninge oor dinge wat sy aandag getrek het Buiten hierdie dagboeke bestaan daar ook sketse vir skilderye sommige van hierdie sketse is geidentifiseer as voorbereidende sketse vir werke soos die Aanbidding van die drie Wyses Die Madonna van die Rotse en Die Laaste Avondmaal 59 Die Heilige Anna groep met Johannes die Doper ongeveer 1499 1500 Sy vroegste gedateerde tekening is Landskap van die Arno vallei uit 1473 waar die rivier berge Montelupo kasteel en plase in groot detail uitgebeeld word 14 59 Van sy beroemde tekeninge is die Vitruviaanse Man n skets van die proporsies van die menslike liggaam die Kop van n engel vir Madonna van die Rotse n botaniese skets van die Ster van Bethlehem en n groot tekening 160 100 cm in swart kryt op gekleurde papier van die Heilige Anna groep met Johannes die Doper 59 Hierdie laaste tekening maak weereens gebruik van die subtiele sfumato tegniek om skaduwees aan te bring soos ook in die Mona Lisa te sien is Dit word aanvaar dat Leonardo dit nooit tot n skildery omskep het nie die skildery wat die naaste in tema en komposisie is is die Heilige Anna groep 9 Ander tekeninge sluit talle sketse in waarna as karikature verwys word aangesien hulle oordrewe is maar tog op egte modelle blyk gebaseer te wees Vasari vertel dat wanneer Leonardo n persoon met n interessante gesig gesien het hy hulle die hele dag sou rond volg om hulle te bestudeer 15 Daar is talle sketse van aantreklik jong mans met n skaars en bewonderde eienskap die sogenaamde Griekse profiel 60 Hierdie soort gesigte word dikwels gekontrasteer met die van n vegter 59 Daar is ook sketse van sy assistent Salai in deftige klere en ander soms uiters noukeurige sketse van kledingstof n Merkwaardige ontwikkeling in Leonardo se vermoe om kledingstof te teken het in sy vroee werke plaasgevind n Ander tekening wat ook dikwels weergegee word is n skets wat Leonardo in 1479 in Florence geteken het dit wys die liggaam van Bernardo Baroncelli wat gehang is in verband met die moord op Giuliano die broer van Lorenzo de Medici 59 Die skets is nie in kleur nie maar Leonardo het spieelskrif gebruik om die kleure van Baroncelli se klere ten tye van sy dood aan te teken Waarnemer wetenskaplike en uitvinder WysigDagboeke Wysig Die Vitruviaanse Man ongeveer 1485 Leonardo se wetenskaplike en ingenieurswerke is net so indrukwekkend as sy kunssinnige werke en is in notaboeke aangeteken wat saam sowat 13 000 bladsye se aantekeninge en sketse vorm Die aantekeninge is n samesmelting van kuns en natuurlike filosofie die voorloper van moderne wetenskap Hierdie aantekeninge is op n daaglikse basis geskep en in stand gehou aangesien Leonardo voortdurende waarnemings oor die wereld om hom gemaak het 16 n Bladsy uit een van Leonardo se dagboeke wat n fetus in die baarmoeder wys ongeveer 1510 Die dagboeke is hoofsaaklik in spieelskrif geskryf Die rede hiervoor was moontlik meer prakties as geheimsinnig van aard soos dikwels voorgestel word Siende dat Leonardo links was is dit waarskynlik dat dit makliker was om van regs na links te skryf sodoende sou die nat ink ook nie gesmeer word nie 61 Sy aantekeninge en sketse toon n wye omvang belangstellings van inkopielyste en mense wat hom geld geskuld het tot ontwerpe vir vlerke en skoene wat op water kan loop Verder bevat hulle sketse vir skilderye sketse van kledingstof gesigte en emosies van diere babas ontledings plante rotsformasies waterkolke oorlogsmasjienerie helikopters en argitektuur 16 Hierdie dagboeke was oorspronklik los velle van verskillende soorte en groottes en is na sy dood deur sy vriende versprei Tans kan hulle in bekende versamelings gevind word soos die Koninklike Biblioteek in die Windsor kasteel die Louvre die Nasionale Biblioteek van Spanje die Victoria and Albert museum die Ambrosiana biblioteek in Milaan en die Britse Biblioteek in Londen Die Ambrosiana biblioteek huisves ook die Codex Atlanticus n 12 volume versameling van 1119 gebinde bladsye Die Britse Biblioteek besit die dagboek BL Arundel MS 263 en het n gedeelte daarvan op die internet beskikbaar gemaak 62 Die enigste belangrike wetenskaplike werk wat privaat besit word is die Codex Leicester tans in Bill Gates se versameling Dit word egter een keer per jaar in stede regoor die wereld tentoongestel Dit blyk asof Leonardo bedoel het om sy dagboeke uiteindelik te publiseer aangesien baie van die velle n vorm en orde het wat die gedagte ondersteun In baie gevalle word n enkele voorbeeld byvoorbeeld die hart of menslike fetus in gedetailleerde woorde en prente op n enkel vel gedek 63 64 Dit is nie bekend hoekom hulle nie in Leonardo se tyd gepubliseer is nie 16 Wetenskaplike studies Wysig n Romboedriese kuboktaeder soos verskyn in Pacioli se Divina Proportione Leonardo het n waarnemende benadering tot wetenskap gehad hy het altyd probeer om n verskynsel te verstaan deur dit in soveel detail as moontlik te beskryf en uit te beeld en het nie eksperimente of teoretiese verklarings beklemtoon nie Siende dat hy nie n formele opleiding van Latyn en wiskunde gehad het nie het destydse akademici Leonardo as wetenskaplike geignoreer alhoewel hy homself later Latyn sou leer In die 1490 s het hy wiskunde onder die Italiaanse wiskundige Luca Pacioli gestudeer Hy het n reeks tekeninge voorberei wat as gegraveerde plate in Pacioli se boek Divina Proptrione in 1509 sou verskyn 16 Dit blyk uit die inhoud van sy dagboeke dat hy van plan was om n reeks verhandelinge oor verskeie onderwerpe te publiseer Daar word beweer dat n volledige verhandeling van anatomie tydens n besoek deur kardinaal Louis D Aragon se sekretaris in 1517 aanskou is 65 Een van Leonardo se leerlinge Francesco Melxi het verskeie van sy beskrywings van anatomie lig en landskappe bymekaargeskraap en dit is uiteindelik gepubliseer as Verhandeling van Skilder deur Leonardo da Vinci in Frankryk en Italie in 1651 en Duitsland in 1724 Die graverings in die boek is gebaseer op tekeninge deur die Klassieke skilder Nicholas Poussin 9 Volgens Arasse het die verhandeling wat in Frankryk 62 uitgawes in 50 jaar gehad het veroorsaak dat Leonardo gesien is as die voorloper van die Franse akademiese denkwyse oor kuns 16 Anatomie Wysig Anatomiese skets van die arm ongeveer 1510 Leonardo se formele opleiding in die menslike anatomie het begin met sy vakleerlingskap by Andrea del Verrocchio wat aangedring het dat al sy leerlinge anatomie moet studeer As n kunstenaar het Leonardo gou topografiese anatomie bemeester en baie sketse van spiere senings en ander sigbare anatomiese verskynsels gemaak Siende dat hy n suksesvolle kunstenaar was het hy toestemming ontvang om menslike lyke te ontleed by die Santa Maria Nuova hospitaal in Florence en later by hospitale in Milaan en Rome Vanaf 1510 tot 1511 het hy in sy studies saamgewerk met dokter Marcantonio della Torre en die twee het saam n teoretiese werk oor anatomie voorberei waarvoor Leonardo meer as 200 tekeninge gemaak het Dit was slegs in 1680 gepubliseer 161 jaar na sy dood onder die titel Verhandeling oor skilder 16 59 Leonardo het ook baie sketse van die menslike skelet en sy onderdele gemaak asook die reeds genoemde spiere en senings die hart vaatstelsel geslagsorgane en ander interne organe Hy het een van die eerste wetenskaplike tekeninge van n fetus in die baarmoeder gemaak 59 As n kunstenaar het Leonardo die effekte van ouderdom en emosies op die fisiologie van naby waargeneem en aangeteken veral die effekte van woede Hy het ook talle modelle geteken wat geestesgebreke en tekens van siekte gehad het 59 16 Naas die anatomie van die mens het Leonardo ook die anatomie van diere bestudeer Hy het koeie voels ape bere en paddas ontleed en in sy sketse hulle anatomiese struktuur met die van die mens vergelyk Hy het ook n aantal sketse van perde gemaak Ingenieurswese en uitvindings Wysig Ontwerp vir n vliegmasjien ongeveer 1488 Tydens sy leeftyd het Leonardo waardering as n ingenieur gevind In n brief aan Ludovico il More beweer hy dat hy allerhande soort masjiene kan skep vir die beskerming van die stad en vir belegering Toe hy in 1499 na Venesie gevlug het het hy n werk as ingenieur bekom en n stelsel beweegbare versperrings ontwerp wat die stad teen n aanval sou beskerm Hy het ook n plan gehad om die vloei van die Arno rivier weg te lei om sodoende Pisa nat te lei Sy dagboeke bevat n enorme aantal uitvindings sommige prakties sommige onprakties Sommige van sy uitvindings was musikale instrumente hidrouliese pompe omkeerbare slingermeganismes gevinde mortierbomme en n stoomkanon 14 16 In 1502 het Leonardo n tekening van n enkelspan 240 m brug geskep as deel van n siviele ingenieursprojek vir Ottoman Sultan Bajazid II van Istanboel Die brug was bedoel om oor die Goue Horing n klein baai by die mond van die Bosporus te strek Bajazid het nie met die projek deurgedruk nie want hy het geglo dat so n konstruksie onmoontlik sou wees Vyf eeue later op 17 Mei 2006 het die Turkse regering besluit om Leonardo se brug op die beplande plek oor die Goue Horing te bou 66 Dit sal die eerste van Leonardo se boukundige projekte wees wat op die bedoelde plek en skaal gerealiseer word Leonardo was vir n groot deel van sy lewe gefassineer met vlug en het baie sketse gemaak wat beskryf hoe voels vlieg Hy het ook planne vir verskeie vliegmasjiene ontwerp waaronder n helikopter en n ligte vlerksweeftuig 16 Meeste van hierdie ontwerpe is egter onprakties alhoewel dit vlerksweefvliegtuig met sukses gebou en gedemonstreer is 67 Leonardo die legende WysigTydens Leonardo se leeftyd was sy beroemdheid van so n aard dat die koning van Frankryk hom soos n trofee weggedra het en daar word beweer dat hy Leonardo tydens sy laaste jare ondersteun het en hom in sy arms vasgehou met sy afsterwe 68 Vasari het in sy Lewens van die kunstenaars wat ongeveer dertig jaar na Leonardo se dood geskryf is sy talente as bonatuurlik beskryf Die belangstelling in Leonardo het sedertdien nie gekwyn nie Die skares staan steeds tou om sy bekendste kunswerke te sien T hemde vertoon sy bekendste tekeninge en skrywers soos Vasari hou aan om hulle aan sy vernuf te verwonder oor sy privaat lewe te spekuleer en hulself af te vra waarin so n intelligente persoon werklik geglo het n Standbeeld van Leonardo da Vinci buite die Uffizi museum in Florence In die Lewens van die kunstenaars se uitgebreide weergawe van 1568 begin Giorgio Vasari die hoofstuk oor Leonardo met die volgende woorde Tydens die normale gang van sake word baie mans en vroue met merkwaardige talente gebore maar nou en dan op n manier wat die natuur transendeer skenk die Hemel n enkele persoon met skoonheid grasie en talent in so n oorvloed dat hy ander mense ver agterlaat al sy dade blyk geinspireerd te wees en inderdaad alles wat hy doen kom duidelik van God eerder as van menslike vaardigheid Almal het toegegee dat dit waar is van Leonardo da Vinci n kunstenaar van uitsonderlike skoonheid wat oneindige grasie in alles wat hy doen getoon het en wat sy genialiteit so briljant gekultiveer het dat alle probleme wat hy studeer het met gemak opgelos is Die volgehoue bewondering wat Leonardo van skilders kritici en geskiedkundiges ontvang het word ook in ander geskrewe huldeblyke weerspieel Baldassare Castiglione die outeur van Il Cortegiano Die howeling het in 1528 geskryf Een van die ander grootste skilders in hierdie wereld kyk neer op die kuns waarin hy ongeewenaar is 69 terwyl die lewensbeskrywer bekend as Anonimo Gaddiano in ongeveer 1540 geskryf het Sy genialiteit is so skaars en universeel dat dit gese kan word dat die natuur namens hom n wonderwerk verrig het 70 Leonardo is veral in die 19de eeu bewonder in 1801 skryf die Britse kunstenaar Henry Fuseli Die aanbreek van moderne kuns was sodanig toe Leonardo da Vinci losgetrek het met n prag wat eertydse uitmuntendheid ver agterlaat bestaande uit al die elemente wat die essensie van genialiteit uitmaak 71 Hierdie bewondering word geeggo deur A E Rio wat in 1861 skryf Hy het bo al die ander kunstenaars uitgetroon deur die krag en die edelheid van sy talente 72 Teen die 19de eeu was nie slegs Leonardo se skilderye nie maar ook die omvang van sy dagboeke bekend Die Franse geskiedkundige Hippolyte Taine skryf in 1866 Daar is moontlik in die wereld nie nog n voorbeeld van n ander genie so universeel nie wat in dieselfde mate nie tot vervulling in staat is nie so vol verlange na die oneindige is so van nature verfyn is so ver voor sy eie eeu en die volgende eeue is 73 Die bekende kunsgeskiedkundige Bernard Berenson het in 1896 geskryf Leonardo is die een kunstenaar waarvan daar met perfekte letterlikheid gese kan word niks wat hy aanraak het nie in iets van ewige skoonheid verander nie Of dit nou die kruisseksie van n skedel is die struktuur van n bossie of n skets van spiere hy met sy gevoel vir lyn en vir lig en skadu het dit vir ewig in lewe kommunikerende waardes omgesit 74 Die belangstelling in Leonardo se werke duur steeds voort geleerdes bestudeer en vertaal sy skrywes analiseer sy skilderye met behulp van wetenskaplike tegnieke argumenteer oor toeskrywings en soek na werke wat aangeteken maar nooit gevind is nie 75 Die kunsgeskiedkundige Liana Bortolon het in 1967 geskryf Vanwee die menigte belangstellings wat hom aangespoor het om elke tak van kennis te volg kan Leonardo heeltemal tereg beskou word as die universele genie by uitstek en met al die verontrustende bybetekenisse wat saam met daardie term gepaardgaan Die mens staan vandag net soos ongemaklik voor n genie as wat hy in die 16de eeu gestaan het Vyf eeue het verbygegaan en ons beskou Leonardo steeds met ontsag 14 Lys van skilderye Wysig Madonna met die angelier 1478 1480 Ginevra de Benci ca 1475 Leda en die swaan kopie deur Cesare Sesto 1515 1520 Geeneen van Leonardo se skildery is onderteken nie Sommige bestaande werke word deur Vasari aangehaal of na verwys in kontrakte Aantekeninge in hierdie afdeling word gemaak aan die hand van Angela Ottino della Chiesa se analises van verskeie geleerdes se opinies 9 Geheel en al deur Leonardo 76 Die Laaste Avondmaal 1498 Santa Maria delle Grazie klooster in Milaan Italie Mona Lisa of La Gioconda 1503 1505 1507 Louvre Parys Frankryk Aanbidding van die drie Wyses onvoltooide skildery 1481 Uffizi museum Florence Italie Die Heilige Anna groep ca 1510 Louvre Parys Frankryk Madonna van die Rotse Louvre Paris Hierdie skildery word deur meeste geskiedkundiges as die vroegste van die twee weergawes beskou en dateer daarvolgens uit 1483 1486 Die Heilige Anna groep met Johannes die Doper groot tekening ca 1499 1500 National Gallery Londen Verenigde Koninkryk Sint Hieronimus in die wildernis ca 1480 Vatikaanstad onvoltooide skildery Leonardo saam met ander skildersDie doop van Christus 1472 1475 Uffizi Florence Italie Volgens Vasari n werk deur Verrocchio met die engel aan die linkerkant wat deur Leonardo geverf is 15 Dit word oor die algemeen beskou dat Leonardo ook die agtergrond en die borskas van Christus geverf het Madonna van die Rotse Nasionale Galery Londen Dit word oor die algemeen aanvaar dat hierdie weergawe ouer is as die in die Louvre moontlik 1505 1508 met samewerking van die de Predis en moontlik ander 77 9 Aanvaarde toeskrywingsMariaboodskap 1475 1480 Uffizi museum Florence Italie Hierdie skildery word algemeen aanvaar as die vroegste bestaande werk wat geheel en al deur Leonardo geskep is Die skildery is vroeer aan Verrocchio toegskryf maar word sedert 1869 byna alom as n Leonardo skildery aanvaar 9 Die Benois Madonna 1478 1480 Hermitage Museum Sint Petersburg Rusland Meeste kritici glo dat hierdie n Madonna is waarna Leonardo in 1478 verwys het 9 Madonna met die angelier 1478 1480 Alte Pinakothek Munchen Hierdie werk word algemeen as n Leonardo skildery aanvaar maar dit blyk effens oorgeskilder te wees moontlik deur n Vlaamse kunstenaar 9 Sint Johannes die Doper c 1514 Louvre Parys Frankryk Die 16de eeuse lewensbeskrywer Anonimo Gaddiano het geskryf dat Leonardo n Sint Johannes geskilder het Hierdie skildery word oor die algemeen as Leonardo se laaste meesterwerk beskou 9 Toeskrywing van mekaar afhanklikDaar word geglo dat die volgende twee skilderye deur dieselfde kunstenaar is Leonardo word oor die algemeen as die skepper aanvaar maar daar is kritici wat nie saam stem nie Ginevra de Benci c 1475 Nasionale Kunsgalery Washington D C Verenigde State Vroee 20ste eeuse akademici was heftig oneens oor hierdie werk se outeur maar die meeste huidige kritici aanvaar beide die outeurskap en identiteit van die model 9 Dame met n hermelyn 1488 1490 Czartoryski museum Krakow Pole Hierdie skildery is vir die eerste keer in 1889 aan Leonardo toegeskryf en is sedertdien die onderwerp vir volgehoue meningsverskille Sedert die bogenoemde Ginevra de Benci ondersteuning as n Leonardo skildery ontvang het geniet ook die toeskrywing aan hom van hierdie werk meer ondersteuning 9 Betwiste skilderyeUit die volgende skilderye beweer Angela Ottino della Chiesa dat die eerste twee meer aanvaarding as die res geniet Al hierdie skilderye is in die verlede as werke van Leonardo voorgegee 9 La belle Ferroniere 1495 1498 Louvre Parys Frankryk Portret van n musikant ca 1490 Pinacoteca Ambrosiana Milaan Italie Madonna Litta 1490 1491 Hermitage Museum Sint Pietersburg Rusland Moontlik deur Marco d Oggiono Madonna met die spoel 1501 Drie weergawes bestaan blykbaar deur verskeie kunstenaars wat moontlik kopiee van n verlore skildery deur Leonardo is Die bekendste weergawe van hierdie skildery behoort aan die boedel van die Hertog van Buccleugh Skotland Dit is in 2003 gesteel maar weer in 2007 teruggekry 78 Die Dreyfus Madonna word ook aan Verrocchio of Lorenzo di Credi toegeskryf Meeste kritici glo dat die anatomie van die Christuskind te swak is om Leonardo se werk te wees terwyl ander soos Daniel Arasse glo dat dit moontlik deur n jeugdige Leonardo geskep is 16 Bakgos of Sint Johannes in die wildernis 1515 Louvre Parys Frankryk Hierdie werk word algemeen beskou as n werkswinkelkopie deur skilders van n skets deur Leonardo Onlangse moontlike toeskrywingsOmhelsing van die Heilige Suigelinge ca 1486 1490 Verskeie weergawes van die skildery bestaan in private versamelings Aanbidding van die Christuskind ook bekend as Madonna en Kind met Sint Josef Borghese galery word algemeen as n werk deur Fra Bartolomeo beskou Die galery waar die skildery gehuisves word wil die werk aan n jeugdige Leonardo toeskryf gebaseer op n vingerafdruk soortgelyk aan die wat in die Dame met n hermelyn verskyn Die uitslae van die ondersoek is nie bekend nie 79 Maria Magdalena onlangs as n moontlike Leonardo werk beskryf deur die gerespekteerde kunsgeskiedkundige Carlo Pedretti Vroeer beskou as n werk deur Giampietrino wat n aantal soortgelyke Magdalenas geverf het 80 Carlo Pedretti se toeskrywing word nie deur ander geleerdes aanvaar nie Carlo Bertelli die voormalige direkteur van die Brera kunsgalery in Milaan het gese dat die werk nie deur Leonardo is nie en dat die onderwerp moontlik n Lucretia figuur sonder die mes is 81 Christus dra die kruis datum onbekend privaat versameling Deur Carlo Pedretti as n moontlike Leonardo beskryf 82 Hierdie toeskrywing is gebaseer op vingerafdrukke en die ooreenkomste tussen die skildery en sommige van Leonardo se tekeninge Slegs as kopie bekendLeda en die swaan 1508 Slegs kopiee bestaan nog Die bekendste voorbeelde is in die Borghese galery in Rome Italie en in Wilton House in Engeland Sien ook WysigRenaissanceAantekeninge en verwysings WysigHierdie artikel of gedeeltes daarvan is vertaal uit die Engelse Wikipedia artikel Leonardo da Vinci Kliek hier hulp inligting om te hoor hoe Leonardo se naam in Italiaans uitgespreek word 2 0 2 1 Helen Gardner Art through the Ages 1970 Harcourt Brace and World Vasari Boltraffio Castiglione Anonimo Gaddiano Berensen Taine Fuseli Rio Bortolon ens Sien ook spesifieke aanhalings in die afdeling Leonardo die legende Daar is 15 kunswerke wat deur kunsgeskiedkundiges aan Leonardo toegeskryf word Hierdie getal bestaan hoofsaaklik uit paneelskilderye maar sluit ook in n muurskildery n groot tekening op papier en twee ander werke wat nog in die vroee fases van voorbereiding is Afgesien van hierdie werke is daar ook n aantal ander werke wat verskeidelik aan hom toegeken word Moderne wetenskaplike benaderings tot metallurgie en ingenieurswese was nog in wording tydens die Renaissance n Aantal van Leonardo se praktieste uitvindings kan as werkende modelle by die Museo Ideale Leonardo da Vinci in Vinci besigtig word Die derde uur van die nag was 22 30 drie ure na die segging van die Ave Maria Bron Leonardo da Vinci Renaissance Man 8 0 8 1 Sy geboorte is aangeteken in die dagboek van sy oupa aan sy vaderskant Ser Antonio soos aangehaal deur Della Chiesa 9 00 9 01 9 02 9 03 9 04 9 05 9 06 9 07 9 08 9 09 9 10 9 11 9 12 9 13 9 14 9 15 9 16 9 17 9 18 9 19 9 20 9 21 9 22 9 23 9 24 9 25 9 26 9 27 Angela Ottino della Chiesa The Complete Paintings of Leonardo da Vinci 1967 Penguin ISBN 0 14 008649 8 Alessandro Vezzosi Leonardo da Vinci Renaissance Man Volgens Alessandro Vezzosi die Hoof van die Leonardo Museum in Vinci is daar bewyse dat Piero n Midde Oosterse slavin met die Caterina gehad het en dat sy die lewe geskenk het aan n seun met die naam Leonardo Bewerings dat Leonardo Midde Oosterse bloed gehad het word ondersteun deur die rekonstruksie van sy vingerafdruk volgens die verslag van Marta Falconi skryfster vir die Associated Press Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint 12 Desember 2001 Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint deur die Associated Press Verkry op 14 Desember 2007 Brigstoke Hugh The Oxford Companion the Western Art 2001 Oxford University Press VSA ISBN 0 19 866203 3 14 00 14 01 14 02 14 03 14 04 14 05 14 06 14 07 14 08 14 09 14 10 14 11 14 12 14 13 14 14 14 15 14 16 14 17 14 18 14 19 14 20 Liana Bortolon The Life and Times of Leonardo Paul Hamlyn Londen 1967 15 00 15 01 15 02 15 03 15 04 15 05 15 06 15 07 15 08 15 09 15 10 15 11 15 12 15 13 Giorgio Vasari Lives of the Artists 1568 Hierdie weergawe deur Penguin Classics vertaling George Bull 1965 ISBN 0 14 044164 6 16 00 16 01 16 02 16 03 16 04 16 05 16 06 16 07 16 08 16 09 16 10 16 11 16 12 16 13 16 14 16 15 16 16 16 17 16 18 16 19 Daniel Arasse Leonardo da Vinci 1997 Konecky amp Konecky ISBN 1 56852 1987 J R Hale Renaissance Europe 1480 1520 Fontana 1971 ISBN 0 00 632435 5 Andrew Martindale The Rise of the Artist Thames en Hudson ISBN 0 500 56006 4 Theophilus On Divers Arts vertalers J G Hawthorne en C S Smith University of Chicago Press 1963 herdruk in New York Dover Publications 1979 Hierdie is n Middeleeuse praktiese handboek met vaardighede vir die ambagsman en bevat kort instruksies vir die meng van olieverf Cennino d A Cennini Il Libro dell Arte red D V Thompson Jr 1933 New Haven Yale University Press n Praktiese handboek vir skilderwerk in die vroee 15de eeu Donatello se Dawid en Verrocchio se Dawid is albei ikoniese beeldhouwerke van die Vroee Renaissance Beide word in die Bargello museum in Florence gehuisves en hulle stilistiese verskille word dikwels vergelyk Hierdie tekening word tans in die Uffizi museum in Florence Italie gehuisves as Tekening Nr 8P Daar word afgelei dat Leonardo reeds voor die tyd n lid van die gilde geword het aan die hand van n rekord van betaling gemaak aan die Compagnia di San Luca in die onderneming se register Libro Rosso A 1472 1520 Accademia di Belle Arti Uit Angela Ottino della Chiesa The Complete Paintings of Leonardo da Vinci 1967 Penguin ISBN 0 14 008649 8 Homoseksuele dade was onwettig in Florence in die tyd A History of Celibacy deur Elizabeth Abbott 2001 Da Capo Press ISBN 0 306 81041 7 Bl 340 The Everything Da Vinci Book Explore the Life and Times of the Ultimate Renaissance Man deur Shana Priwer en Cynthia Phillips 2006 Adams Media ISBN 1 59869 101 5 Bl 245 Rossi Paolo The Birth of Modern Science 2001 Blackwell Publishing ISBN 0 631 22711 3 Bl 33 Leonardo s Letter to Ludovico Sforza by leonardo history com Verkry op 2007 09 28 Kodeks II 95 r Victoria en Albert Museum soos aangehaal deur della Chiesa Verrocchio se standbeeld van Bartolomeo Colleoni was eers in 1488 na sy dood gegiet na Leonardo reeds aan die standbeeld vir Ludovico begin het In 2005 is hierdie werkswinkel herontdek tydens die restourasie van n deel van n gebou wat vir 100 jaar deur die Departement van Militere Aardrykskunde in gebruik was Sien Found the studio where Leonardo met Mona Lisa deur Richard Owen in The Times van 12 Januarie 2005 01 12 Verkry op 22 Februarie 2008 Beide hierdie werke is verlore Die gehele komposisie van Michelangelo se skildery is vandag bekend danksy n kopie deur Aristotole da Sangallo 1542 Die komposisie van Leonardo se skildery is slegs bekend deur n paar voorbereidende sketse en verskeie kopiee van die middelste gedeelte waarvan die bekendste deur Peter Paul Rubens is Gaetano Milanesi Epistolario Buonarroti Florence 1875 soos aangehaal deur della Chiesa D Oggione is deels bekend vir sy eietydse kopiee van die Laaste Avondmaal 35 0 35 1 35 2 35 3 Jack Wasserman Leonardo da Vinci 1975 Abrams ISBN 0 8109 0262 1 Georges Goyau Francois I getranskribeer deur Gerald Rossi The Catholic Encyclopedia Volume VI 1909 New York Robert Appleton Company Verkry op 4 Oktober 2007 Salvador Miranda The Cardinals of the Holy Roman Church Antoine du Prat 1998 2007 Verkry op 4 Oktober 2007 Dit is nie bekende vir watter geleentheid die leeu spesifiek bedoel was nie maar daar word geglo dat dit die koning dit telkens tegemoetgekom het wanneer hy Lyon binnegegaan het en was moontlik ook gebruik vir vredesonderhandelinge tussen die Franse koning en Pous Leo X in Bologna n Veronderstelde kopie van die leeu is geskep en word tans ten toon gestel in die Museum van Bologna Sien Ancient automata Leone in Italiaans Clos Luce ook bekend as Cloux is nou n openbare museum Koning Frans kon nie teenwoordig gewees het met Leonardo se afsterwe nie die dag na sy dood het hy n koninklike edik uitgevaardig by Saint Germain en Laye wat twee dae se reis weg was vanaf Clos Luce Leonardo s will by Leonardo history com Verkry op 28 September 2007 Mario Lucertini Ana Millan Gasca amp Fernando Nicolo Technological Concepts and Mathematical Models in the Evolution of Modern Engineering Systems Birkhauser 2004 ISBN 3 7643 6940 X Verkry op 3 Oktober 2007 43 0 43 1 43 2 43 3 43 4 43 5 43 6 Frederich Hartt A History of Italian Renaissance Art 1970 Thames and Hudson ISBN 0 500 23136 2 44 0 44 1 44 2 Gene A Brucker Renaissance Florence 1969 Wiley and Sons ISBN 0 471 11370 0 45 0 45 1 45 2 45 3 Ilan Rachum The Renaissance an Illustrated Encyclopedia Octopus ISBN 0 7064 0857 8 A E Popham The Drawings of Leonardo da Vinci 1975 weergawe Jonathan Cape ISBN 0 224 60462 7 Hugh Ross Williamson Lorenzo the Magnificent 1974 Michael Joseph ISBN 07181 12040 Leonardo Codex C 15v Instituut van Frankryk Vertaling Richter 49 0 49 1 Rossiter Nick Could this be the secret of her smile by die webwerf van Telegraph co uk Verkry op 2007 10 03 Gross Tom Mona Lisa Goes Topless by die webwerf van Paintingsdirect com Verkry op 2007 09 27 Sigmund Freud Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci 1910 soos aangehaal deur Daniel Arasse in sy inleiding Leonardo and Freud Leonardo da Vinci Michael Rocke Forbidden Friendships bl 148 amp N120 p 298 Reeds teen die 1490 s is Leonardo as n hemelse skilder beskryf en sy roem word bespreek deur Daniel Arasse in Leonardo da Vinci bl 11 15 Hierdie eienskappe van Leonardo se werk word deur Frederick Hart bespreek in A History of Italian Renaissance Art bls 387 411 55 0 55 1 Luciano Berti The Uffzi 1971 Scala Die skildery het in die 18de eeu aan die skilder Angelica Kauffmann behoort maar is later in stukke gesny Die twee hoofdele is later in n rommelwinkel en n skoenmaker se werkswinkel gevind en weer byeen gebring Dit is egter waarskynlik dat daar steeds buitenste dele van die skildery makeer National Gallery Londen The Mysterious Virgin Verkry op 2007 09 27 Daar word steeds gedebatteer of Vasari ooit die Mona Lisa self gesien het of nie Die wat meen dat hy dit nooit gesien het nie verwys na die feit dat hy na die Mona Lisa se wenkbroue verwys In Leonardo da Vinci wys Daniel Arasse daarop dat Leonardo moontlik die portret met wenkbroue geverf het maar dat hulle later verwyder is wenkbroue was uit die mode in die middel van die sestiende eeu Die analises van hoe resolusie skandering deur Pascal Cotte het onthul dat die Mona Lisa inderdaag wenkbroue en wimpers gehad het wat agteraf verwyder is Sien The Mona Lisa had brows and lashes BBC News 22 Oktober 2007 Besoek op 2008 02 22 59 0 59 1 59 2 59 3 59 4 59 5 59 6 59 7 A E Popham The Drawings of Leonardo da Vinci 1946 Jonathan Cape ISBN 0 224 60462 7 Die Griekse profiel het n aaneenlopende reguit lyn van die voorkop tot by die neuspunt met n besonders hoe neusbrug Dit is n eienskap van baie Klassieke Griekse standbeelde Skrywers wat links is en n veerpen gebruik het moeite om die pen van links na regs oor die bladsy te beweeg Sketches by Leonardo Turning the Pages British Library Besoek op 2007 09 27 Windsor Castle Royal Library velle RL 19073v 19074v en RL 19102 respektiewelik Hierdie metode beperk die verlies van inligting in die geval dat bladsye verlore raak of vernietig word O Malley amp Saunders Leonardo on the Human Body 1982 Dover Publications New York Levy Daniel S 4 Oktober 1999 Dream of the Master in Engels Time Magazine Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 Mei 2019 Besoek op 27 September 2007 Die VSA se Public Broadcasting Service PBS het in Oktober 2005 n program met die naam Leonardo s Dream Machines gebeeldsend oor die bou en suksesvolle vlug van n sweeftuig wat op Leonardo se ontwerp gebaseer is Sien die verwysing hiervoor in die afdeling Oudag Baldassare Castiglione Il Cortegiano 1528 Anonimo Gaddiani wat uitbrei op Libro di Antonio Billi 1537 1542 H Fuseli Lectures II 1801 A E Rio L art chretien 1861 H Taine Voyage en Italie 1866 Bernard Berenson The Italian Painters of the Renaissace 1896 ArtNews article about current studies into Leonardo s life and works U S A Volgens Ottino della Chiesa sien bronnelys word die outeurskap van al hierdie skilderye en tekeninge universeel aanvaar Alhoewel die datum nie deur alle geleerdes aanvaar word nie word die samewerking van Leonardo se werkswinkel nie betwyfel nie Arrests after da Vinci work found deur die BBC nuus op 4 Oktober 2007 Verkry op 2008 02 22 Sophie Arie Fingerprint puts Leonardo in the frame by die webwerf van die Guardian Verkry op 2007 09 27 Reuters A lost Leonardo Top art historian says maybe by die webwerf van Universal Leonardo Verkry op 2007 09 27 Carlo Bertelli Due allievi non fanno un Leonardo soos verskyn in Il Corriere della Sera Italiaans 19 November 2005 Verkry op 2007 09 27 Stephanie Fitch Leonardo s Fingerprints Forbes tydskrif 22 Desember 2003Bronnelys WysigDaniel Arasse 1997 Leonardo da Vinci Konecky amp Konecky ISBN 1 56852 1987 Fred Berence 1965 Leonard de Vinci L homme et son oeuvre Somogy Depot legal 4 trimestre 1965 Liana Bortolon 1967 The Life and Times of Leonardo Paul Hamlyn London Hugh Brigstoke 2001 The Oxford Companion the Western Art USA Oxford University Press ISBN 0 19 866203 3 Gene A Brucker 1969 Renaissance Florence Wiley and Sons ISBN 0 471 11370 0 Angela Ottino della Chiesa 1967 The Complete Paintings of Leonardo da Vinci Penguin Classics of World Art series ISBN 0 14 008649 8 Simona Cremante 2005 Leonardo da Vinci Artist Scientist Inventor Giunti ISBN 88 09 03891 6 hardback Frederich Hartt 1970 A History of Italian Renaissance Art Thames and Hudson ISBN 0 500 23136 2 Michael H Hart 1992 The 100 Carol Publishing Group ISBN 0 8065 1350 0 paperback John N Lupia The Secret Revealed How to Look at Italian Renaissance Painting Medieval and Renaissance Times Vol 1 no 2 Summer 1994 6 17 ISSN 1075 2110 Andrew Martindale 1972 The Rise of the Artist Thames and Hudson ISBN 0 500 56006 4 O Malley amp Saunders 1982 Leonardo on the Human Body Dover Publications New York Charles Nicholl 2005 Leonardo da Vinci The Flights of the mind Penguin ISBN 0 14 029681 6 Sherwin B Nuland 2001 Leonardo Da Vinci Phoenix Press ISBN 0 7538 1269 X A E Popham 1946 The Drawings of Leonardo da Vinci Jonathan Cape ISBN 0 224 60462 7 Shana Priwer amp Cynthia Phillips 2006 The Everything Da Vinci Book Explore the Life and Times of the Ultimate Renaissance Man Adams Media ISBN 1 59869 101 5 Ilan Rachum 1979 The Renaissance an Illustrated Encyclopedia Octopus ISBN 0 7064 0857 8 Jean Paul Richter 1970 The Notebooks of Leonardo da Vinci Dover ISBN 0 486 22572 0 and ISBN 0 486 22573 9 paperback 2 volumes A reprint of the original 1883 edition Paolo Rossi 2001 The Birth of Modern Science Blackwell Publishing ISBN 0 631 22711 3 Jack Wasserman 1975 Leonardo da Vinci Abrams ISBN 0 8109 0262 1 Giorgio Vasari 1568 Lives of the Artists Penguin Classics trans George Bull 1965 ISBN 0 14 044164 6 Alessandro Vezzosi 1997 Leonardo da Vinci Renaissance Man Thames amp Hudson Ltd London ISBN 0 500 30081 X Frank Zollner amp Johannes Nathan 2003 Leonardo da Vinci The Complete Paintings and Drawings Taschen ISBN 3 8228 1734 1 hardback Eksterne skakels WysigWikimedia Commons bevat media in verband met Leonardo da Vinci Gutenberg prokek Skriftelike werke deur Leonardo Gutenberg projek Leonardo da Vinci deur Maurice Walter Brockwell Volledige teks en Engelse vertaling van Leonardo se notaboeke Vasari Life of Leonardo in Lives of the Most Eminent Painters Sculptors and Architects Webgalery van Leonardo skilderye Leonardo se tekeninge en sketse Ontsluit van https af wikipedia org w index php title Leonardo da Vinci amp oldid 2254380,