fbpx
Wikipedia

Filosofie

Filosofie of wysbegeerte is 'n vakgebied wat die kennis van, en insig in 'n verskeidenheid fundamentele sake najaag, soos byvoorbeeld realiteit, kennis, betekenis, waarde, bestaan en waarheid. In omgangstaal word die term filosofie baie keer gebruik om te dui op 'n ingesteldheid, uitgangspunt of lewensbeskouing. Hierdie artikel handel eerder oor filosofie as 'n akademiese vakgebied.

Die Skool van Athene, 'n fresco deur Raphael
Kaart van Europa wat die werkplekke van die belangrikste filosowe vertoon

Histories het 'filosofie' enige kennisversameling omvat.[1] Vanaf die tyd van die Antieke Griekse filosoof Aristoteles tot die 19de eeu, het 'natuurfilosofie' sterrekunde, geneeskunde en fisika behels. Isaac Newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word byvoorbeeld later as 'n fisikaboek geklassifiseer. In die 19de eeu het die groei van moderne navorsingsuniversiteite gelei tot die professionalisering en spesialisering van akademiese filosofie en ander dissiplines.[2][3] In die moderne era het sommige ondersoeke wat tradisioneel deel van die filosofie was, afsonderlike akademiese dissiplines geword, waaronder sielkunde, sosiologie, taalkunde en ekonomie.

Ander ondersoeke wat nou verband hou met kuns, wetenskap, politiek of ander beroepe, was steeds deel van die filosofie. Byvoorbeeld is skoonheid objektief of subjektief?[4][5] Is daar baie wetenskaplike metodes of net een. [6] Is politieke utopie 'n hoopvolle droom of hopelose fantasie?[7][8][9] Belangrike subvelde van akademiese filosofie sluit in metafisika ("gemoeid met die fundamentele aard van werklikheid en wese"), epistemologie (oor die "aard en grond van kennis [en] ... die grense en geldigheid daarvan" ), etiek, estetika, politieke filosofie, logika en wetenskapfilosofie.

Iemand wat filosofie beoefen, word 'n filosoof genoem. Filosofie kan ook verwys na die kollektiewe werk van die groot filosowe.

Inleiding

Kennis

Tradisioneel verwys die term "filosofie" na enige kennisversameling (body of knowledge).[1][10] In hierdie sin is filosofie nou verwant aan godsdiens, wiskunde, natuurwetenskap, onderwys en politiek. Newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word in die 2000's geklassifiseer as 'n boek van fisika; hy gebruik die term 'natuurfilosofie' omdat dit dissiplines omvat het wat later verband hou met wetenskappe soos sterrekunde, geneeskunde en fisika.

In die eerste deel van die eerste boek van sy Academica het Cicero die verdeling van filosofie in logika, fisika en etiek bekendgestel. Hy kopieer Epikurus se verdeling van sy leer in kanon, fisika en etiek. In afdeling dertien van die eerste boek van sy Vitae Philosophorum het die derde-eeuse Diogenes Laërtius, die eerste filosofiese historikus, die tradisionele verdeling van filosofiese ondersoek in drie dele aangebied:

  • Natuurlike filosofie ('fisika', uit ta physika, 'dinge wat met die natuur te make het (physis)' was die studie van die samestelling en prosesse van transformasie in die fisiese wêreld;
  • Morele filosofie ('etiek', uit êthika, letterlik, 'te make met karakter, ingesteldheid, maniere') was die studie van goedheid, reg en verkeerd, geregtigheid en deug.
  • Metafisiese filosofie ('logika') was die studie van bestaan, oorsaaklikheid, God, logika, vorms en ander abstrakte voorwerpe (meta ta physika letterlik: 'Na [die boek] die Fisika)[11]

Hierdie verdeling is nie uitgedien nie, maar het verander. Die natuurfilosofie is verdeel in die verskillende natuurwetenskappe, veral sterrekunde, fisika, chemie, biologie en kosmologie. Vanuit die morele filosofie het die sosiale wetenskappe ontstaan, maar sluit steeds waardeteorie in (insluitend estetika, etiek, politieke filosofie, ens.). Vanuit die metafisiese filosofie het formele wetenskappe soos logika, wiskunde en wetenskapsfilosofie ontstaan, maar dit sluit steeds epistemologie, kosmologie en andere in.

Filosofiese vooruitgang

Baie filosofiese debatte wat in antieke tye begin het, word vandag nog bespreek. Colin McGinn en andere beweer dat geen filosofiese vooruitgang gedurende daardie periode plaasgevind het nie.[12] David Chalmers en ander sien daarenteen vooruitgang in filosofie soortgelyk aan dié in die wetenskap,[13] terwyl Talbot Brewer aangevoer het dat 'vooruitgang' die verkeerde standaard is om filosofiese aktiwiteite mee te beoordeel.[14]

Die geskiedenis van die filosofie

Sien hoofartikel geskiedenis van die filosofie

Die geskiedenis van die filosofie verwys na die totaliteit van teorieë en dokrines wat deur die eeue heen deur denkers geformuleer word. Volgens The Oxford Dictionary of Philosophy begin die wetenskap van die filosofie met die Indo-Iraniërs vanaf 1500 voor Christus. In die Weste verskyn vanaf die 6e eeu v.C. die eerste tekens van wat filosofie genoem word met die Oud-Griekse pre-Sokratiese denkers, gevolg deur Sokrates, wat beskou word as die ware vader van hierdie dissipline, en wie in sy voetspore volg: Plato, Aristoteles en die sokratiese skole. Die filosofie as dissipline bly groei tydens die Hellenistiese tydperk, in die besonder die stoïsisme, die epikurisme, die sinisme en die skeptiese skool, wat ook in die Romeinse tyd voortgesit word. Vanaf die latere oudheid en die middeleeue staan die neoplatonisme en die Christelike filosofie as 'n brug tussen filosofie en religie, en dié is in noue verhouding met die teologie en die Grieks-Arabiese filosofie wat in die middeleeuse filosofie ontwikkel, wat blyk uit die belangrikheid van die skolastiek in hierdie periode. Probleme wat spesifiek betrekking het op die geskiedenis van die filosofie omvat onder meer: "Hoe kan veranderinge in die filosofie histories verantwoord word?" "Hoe is die ontwikkeling van die denke uiteindelik histories te verklaar?" "In welke mate kan filosofiese tekste uit voorafgaande historiese tydperke vandag nog begryp word?"

Filosofiese tradisies

Filosofiese vrae is oorweeg deur mense van baie tye, volkere en kulture. Die term "filosofie" in 'n Europese of Amerikaanse akademiese konteks verwys oor die algemeen na die tradisies van die westerse beskawing en word gevolglik "westerse filosofie" genoem. In die weste word die term "oosterse filosofie" meestal gebruik as omvattende term om te verwys na die filosofiese tradisies van Asië en die ooste.

Filosofiese tradisies uit spesifieke tye en geloofsrigtings word gereeld apart gesien, byvoorbeeld Antieke filosofie, Christelike filosofie, Hindoe-filosofie, ensovoorts.

Suid-Afrikaanse filosofie uit westerse tradisies word meestal gesien as deel van westerse filosofie. Die bestaan van iets soos Afrikafilosofie (of ander filosofiese tradisies) as onderskeibare tradisie word soms bespreek, maar is gewoonlik afwesig of sleg verteenwoordig in meeste akademiese besprekings oor filosofie.

Westerse filosofie

 
Standbeeld van Aristoteles in die Aristotelespark in Stagira

Sien hoofartikel Westerse filosofie

Westerse filosofie verwys na die filosofiese denke en werk van die Westerse wêreld. Histories verwys die term na die filosofiese denke van die Westerse kultuur, beginnend met die Griekse filosofie van die pre-Sokratici soos Thales van Milete (ca. 624 - ca. 546 vC) en Pythagoras (ca. 570 - ca. 495 vC), en wat uiteindelik 'n groot deel van die wêreld dek.[15][16] Die woord filosofie self is afkomstig van die Antieke Griekse filosofie (φιλοσοφία), letterlik, "die liefde van wysheid" (φιλεῖν phileîn, "om lief te hê" en σοφία sophía, "wysheid").

Daar is verskeie hoofstrome in die moderne Westerse filosofie. Van die mees bekende hoofstrome is:

Analitiese filosofie word gekarakteriseer deur bewyse en argumente, aandag aan detail, en 'n presiese benadering tot die analise van die taal van filosofiese vrae om onduidelikheid uit die weg te ruim. Hierdie benadering domineer Engels-Amerikaanse filosofie. Dit het begin met Gottlob Frege, Bertrand Russell, G. E. Moore en Ludwig Wittgenstein met die draai van die 20ste eeu.

Kontinentale filosofie is 'n versamelnaam vir verskeie uiteenlopende denkrigtings, hoofsaaklik uit kontinentale Europa. Dit is gevolglik moeilik om die tradisie as sodanig te beskryf. Dit kan gekontrasteer word met die tradisie van analitiese filosofie in sommige opsigte. Waar analitiese filosowe byvoorbeeld spesifieke probleme analiseer, fokus kontinentale filosowe soms meer op die werk van sleuteldenkers en die verwantskap tussen verskillendes se werk.

Die metodes van analitiese filosofie word soms beskou as nader verwant aan dié van die wiskunde (veral wat formele argumentasie betref), terwyl kontinentale filosofie weer dikwels metodes uit die letterkunde gebruik.

Eksistensialisme word gekenmerk as 'n filosofiese beweging waar die individu homself bemoei met filosofiese vrae soos "wat is die sin van die lewe?", "wie is ek?", "wat maak ek in hierdie wêreld en hoe kan ek sin vind in realiteit?". Soren Kierkegaard word meestal beskou as die vader van eksistensialisme, maar dit is egter noodsaaklik om te besef dat daar twee vertakkinge van eksistensialisme is: Christelike eksistensialisme en Ateistiese eksistensialisme. Kierkegaard is die groot sentrale denker van die Christelike eksistensialisme en Jean-Paul Sartre word weer as die sleutelfiguur van die ateistiese eksistensialisme beskou. Hoewel Friedrich Nietzsche ook beskryf word as 'n eksistensialis kom hy eintlik meer in die beweging van nihilisme voor, hoewel hy tog 'n impak op eksistensialisme gemaak het.

Dekonstruksie is 'n beweging waarvan Jacques Derrida hoofsaaklik die sleutelfiguur was. Derrida se sentrale idee was dat die hele wêreld in werklikheid 'n "teks" is. Dekonstruksie gaan baie sterk gepaard met die beweging van poststrukturalisme.

Theodor W. Adorno vooraanstaande lid van die Frankfurt Skool skryf die boek Negatiewe Dialektiek wat deel vorm van die kritieke teorie. Hoewel Adorno gesidder het wanneer hy die woord "teorie" hoor, het hy tog erken dat 'n mens nie sonder teorie te werk kan gaan in enige vakwetenskap nie. Daarom word sy negatiewe dialektiek tog as teorie beskou. Die negatiewe dialektiek funksioneer basies as 'n teorie wat twee kontrasterende konsepte teenoor mekaar opweeg en dit in negatiewe dialektiek teenoor mekaar laat staan. Met behulp van hierdie negatiewe dialektiese verhouding, kan 'n sentrale idee of begrip gedekonstrueer word om sodoende by die kern van iets uit te kom of om die leemtes van 'n begrip of konsep aan te toon.

Midde-Oosterse filosofie

 
'n Iraanse portret van Avicenna op 'n silwer vaas. Hy was een van die invloedrykste filosowe van die Islamitiese Goue tydperk.

Die vroegste bekende filosofiese wysheidsliteratuur is in die streke van die vrugbare halfmaan-gebied, Iran en Arabië, en word vandag meestal deur die Islamitiese kultuur oorheers. Vroeë wysheidsliteratuur vanaf die vrugbare halfmaan was 'n genre wat probeer het om mense te onderrig oor etiese optrede, praktiese lewe en deugde deur verhale en spreekwoorde. In Antieke Egipte het hierdie tekste bekend gestaan as sebayt ('leringe') en is dit sentraal tot ons verstaan van die Antieke Egiptiese filosofie. Die Babiloniese sterrekunde bevat ook baie filosofiese bespiegelinge oor kosmologie wat die Antieke Grieke beïnvloed het. Joodse filosofie en Christelike filosofie is religio-filosofiese tradisies wat ontwikkel het in die Midde-Ooste en in Europa, wat albei sekere vroeë Judaïstiese tekste (hoofsaaklik die Tanakh) en monoteïstiese oortuigings deel. Joodse denkers soos die Geonim van die Talmudic Academies in Babilonië en Maimonides het hul besig gehou met die Griekse en Islamitiese filosofie. Later het die Joodse filosofie onder Westerse intellektuele invloede gekom en sluit die werke van Moses Mendelssohn in wat die Haskalah (die Joodse Verligting), die Joodse eksistensialisme en die Hervormde Judaïsme ingelei het.

Die pre-Islamitiese Iraanse filosofie begin met die werk van Zoroaster, een van die eerste bevorderaars van monoteïsme en van die dualisme tussen goed en kwaad. Hierdie dualistiese kosmogonie het latere Iranse ontwikkelings soos Manichaeïsme, Mazdakisme en Zurvanisme beïnvloed.

Na die Moslem-verowerings het die vroeë Islamitiese filosofie die Griekse filosofiese tradisies in nuwe innoverende rigtings ontwikkel. Hierdie Islamitiese Goue Eeu het Europese intellektuele ontwikkelings beïnvloed. Die twee hoofstrome van vroeë Islamitiese denke is Kalam wat fokus op Islamitiese teologie en Falsafa wat gebaseer is op Aristotelianisme en Neoplatonisme. Die werk van Aristoteles was baie invloedryk onder die falsafa soos al-Kindi (9de eeu), Avicenna (980 - Junie 1037) en Averroes (12de eeu). Ander soos Al-Ghazali was baie krities oor die metodes van die Aristoteliaanse falsafa. Islamitiese denkers het ook 'n wetenskaplike metode, eksperimentele medisyne, 'n teorie van optika en 'n regsfilosofie ontwikkel. Ibn Khaldun was 'n invloedryke denker in die geskiedenisfilosofie.

In Iran het verskeie skole van Islamitiese filosofie na die Goue Eeu voortgegaan en het strome soos Illuminasionistiese filosofie, Soefi-filosofie en Transendentale teosofie ingesluit. In die 19de en 20ste eeu het die Nahda-beweging (ontwaking of renaissance) die hedendaagse Islamitiese filosofie beïnvloed.

Indiese filosofie

Indiese filosofie (Sanskrit: darśana; 'wêreldbeskouings', 'lering')[17] verwys na die uiteenlopende filosofiese tradisies wat sedert die antieke tyd op die Indiese subkontinent ontstaan het. Jainisme en Boeddhisme het ontstaan aan die einde van die Vediese periode, terwyl Hindoeïsme na vore gekom het na die einde van die Vediese periode as 'n samesmelting van uiteenlopende tradisies.

Hindoes klassifiseer hierdie tradisies meestal as ortodoks of heterodoks - -āstika of nāstika - afhangend van of hulle die gesag van die Vedas en die teorieë van Brahman en Atman (siel, self) daarin aanvaar.[18][19] Die ortodokse skole sluit die Hindoe-tradisies van denke in, terwyl die heterodokse skole die Boeddhistiese en die Djain-tradisies insluit.[20] Ander skole sluit in die Ajñana, Ajivika en Cārvāka wat oor die geskiedenis uitgesterf het.[21][22]

Belangrike Indiese filosofiese konsepte wat deur die Indiese filosofieë gedeel word, is dharma, karma, artha, kama, dukkha (lyding), anitya (anicca-verganklikheid), dhyana (jhana, meditasie), verloëning (met of sonder monastisisme of asketisme), verskillende samsara's met siklusse van wedergeboorte, moksha (nirvana, kaivalya, bevryding van wedergeboorte), en deugde soos ahimsa.[23][24]

Djain filosfie

 
Akalanka, 'n Djain-monnik en filosoof uit die 8ste eeu wat invloedryke werke oor Indiese Logika geskryf het

Djain-filosofie aanvaar die konsep van 'n permanente siel (jiva) as een van die vyf astikayas, of ewige oneindige kategorieë wat die substansie van die bestaan vorm. Die ander vier is dharma, adharma, akasha (ruimte) en pudgala (materie). Die Djain-gedagte skei materie heeltemal van die siel.[25] Dit het twee belangrike subtradisies: Digambara (lug geklee, naak) en Svetambara (wit geklee), saam met 'n aantal kleiner tradisies soos Terapanthis.[26] Asketisme is 'n groot monastiese deugd in die Djainisme.[27] Uit Djain-tekste soos die Tattvartha Sutra word verklaar dat regte geloof, regte kennis en regte gedrag die weg na bevryding is.[28] Die Djain-gedagte beweer dat alle bestaan siklies, ewig en ongeskape is. Die Tattvartha Sutra is die vroegste, mees omvattende en gesaghebbende samestelling van die Djain-filosofie.

Boeddhistiese filosofie

Boeddhistiese filosofie begin met die denke van Gautama Boeddha (Tussen sesde en vierde eeu vC) en word in die vroeë Boeddhistiese tekste bewaar. Dit het sy oorsprong in Indië en het later na Oos-Asië, Tibet, Sentraal-Asië en Suidoos-Asië versprei en verskillende tradisies in hierdie streke ontwikkel. Mahayana-vorme is die oorheersende Boeddhistiese filosofiese tradisies in Oos-Asiatiese streke soos China, Korea en Japan. Die Theravada-vorme is oorheersend in Suidoos-Asiatiese lande, soos Sri Lanka, Birma en Thailand.

Omdat onkunde oor die ware aard van dinge as een van die wortels van lyding (dukkha) beskou word, is Boeddhistiese filosofie gemoeid met epistemologie, metafisika, etiek en sielkunde. Boeddhistiese filosofiese tekste moet ook verstaan word binne die konteks van meditatiewe praktyke wat veronderstel is om sekere kognitiewe verskuiwings teweeg te bring. Belangrike innoverende konsepte sluit die Vier Edel Waarhede in as ontleding van lyding, anicca (tydelikheid) en anatta (nie-self).[29][30]

Na die dood van die Boeddha, het verskeie groepe begin om sy belangrikste leringe sistematies te orden, wat uiteindelik tot die ontwikkeling van omvattende filosofiese stelsels genoem "Abhidharma”aanleiding gegee.[31] Na die Abhidharma skole, het Mahayana filosowe soos Nagarjuna en Vasubandhu die teorieë van sunyata (leegheid van alle verskynsels) en vijñapti-matra (slegs voorkoms) ontwikkel, 'n vorm van fenomenologie of transendentale idealisme. Die Dignāga skool van pramāṇa (letterlike vetraling, kennis) het 'n gesofistikeerde vorm van Boeddhistiese logika-epistemologie bevorder.

Daar was talle skole, sub-skole en tradisies van Boeddhistiese filosofie in Indië. Volgens Oxford professor van Boeddhistiese filosofie Jan Westerhoff, die groot Indiese skole van 300 V.C. 1000 CE was:[32]

  • Die Mahāsāṃghika tradisie.
  • Die Sthavira skole wat die volgende insluit: Sarvgestivharda, Sautrāntika, Vibhajyavāda (later bekend as Theravada in Sri Lanka), en Pudgalavharda.
  • Die Mahayana skole, hoofsaaklik die Madhyamaka, Yogachara, Tathāgatagarbha en Tantra.

Na die verdwyning van Boeddhisme uit Indië, het sommige van hierdie filosofiese tradisies voortgegaan om te ontwikkel in die Tibetaanse Boeddhistiese, Oos-Asiatiese Boeddhistiese en Theravada Boeddhistiese tradisies.

Hindoeïstiese filosofie

 
Adi Shankara is een van die baie bestudeerde Hindoe-filosowe

Die Vedas-gebaseerde ortodokse skole vorm deel van die Hindoe-tradisies en word tradisioneel in ses darsanas geklassifiseer: Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Mīmāṃsā en Vedanta.[33][34] Die Vedas as kennisbron is verskillend geïnterpreteer deur hierdie ses skole van Hindoe-filosofie, met verskillende vlakke van oorvleueling. Volgens Chadha is dit 'n versameling filosofiese sienings wat 'n tekstuele verband het'.[35] Dit weerspieël ook 'n verdraagsaamheid vir 'n verskeidenheid filosofiese interpretasies binne Hindoeïsme terwyl hulle dieselfde grondslag deel.[36]

Van die vroegste oorlewende Hindoe-mistieke en filosofiese tekste is die Upanishads uit die latere Vediese periode (1000–500 vC). Hindoe-filosowe van die ses skole het stelsels epistemologie (pramana) ontwikkel en onderwerpe soos metafisika, etiek, sielkunde (guna), hermeneutiek en soteriologie ondersoek binne die raamwerk van die Vediese kennis, terwyl hulle 'n uiteenlopende versameling interpretasies aangebied het.[37]

Oos-Asiatiese filosofie

Oos-Asiatiese filosofiese denke het in Antieke China begin, en Chinese filosofie begin gedurende die Westerse Zhou-dinastie en die daaropvolgende periodes na die val daarvan toe die 'Honderd Skole van denke' gefloreer het (6de eeu tot 221 vC).[38][39] Hierdie periode is gekenmerk deur beduidende intellektuele en kulturele ontwikkelings en die opkoms van die belangrikste filosofiese skole van China, Konfusianisme, Legalisme en Daoïsme asook talle ander minder invloedryke skole. Hierdie filosofiese tradisies het metafisiese, politieke en etiese teorieë ontwikkel soos Tao, Jin en jang, Ren en Li, wat saam met die Chinese Boeddhisme die Koreaanse filosofie, die Vietnamese filosofie en die Japannese filosofie (wat ook die inheemse Shinto-tradisie insluit) direk beïnvloed het. Boeddhisme het gedurende die Han-dinastie (206 vC - 220 nC) in China aangekom, deur middel van 'n geleidelike transmissie deur die Syroete en deur inheemse invloede verskillende Chinese vorme (soos Chan / Zen) ontwikkel wat versprei het oor die Oos-Asiatiese kulturele sfeer. Gedurende latere Chinese dinastieë soos die Ming-dinastie (1368–1644) sowel as in die Koreaanse Joseon-dinastie (1392–1897) het 'n herlewende Neo-Konfusianisme onder leiding van denkers soos Wang Yangming (1472–1529) die dominante denkskool geword, en is deur die keiserlike staat bevorder.

In die moderne era het Chinese denkers idees uit die Westerse filosofie opgeneem. Chinese Marxistiese filosofie het ontwikkel onder die invloed van Mao Zedong, terwyl 'n Chinese pragmatisme onder Hu Shih en die opkoms van Neo-Konfusianisme deur Xiong Shili beïnvloed is. Moderne Japannese denke het intussen ontwikkel onder sterk Westerse invloede soos die bestudering van die Westerse wetenskappe (Rangaku) en die modernistiese Meirokusha-intellektuele samelewing wat voortvloei uit die Europese verligtingsgedagtes. In die 20ste eeu het die staat Shinto en ook Japanese nasionalisme ontstaan. Die Kyoto-skool, 'n invloedryke en unieke Japannese filosofiese skool, het ontwikkel uit Westerse fenomenologie en Middeleeuse Japannese Boeddhistiese filosofie soos dié van Dogen.

Afrika filosofie

Afrika filosofie is filosofie wat geproduseer word deur Afrikane, filosofie wat Afrika-wêreldbeskouings, idees en temas aanbied, of filosofie wat spesifieke Afrika-filosofiese metodes gebruik. Die moderne Afrika-denke is besig met etnofilosofie, veral met die definisie van die betekenis van Afrika filosofie en die unieke eienskappe daarvan en wat dit beteken om 'n Afrikaan te wees.[40] Gedurende die 17de eeu het die Ethiopiese filosofie 'n robuuste literêre tradisie ontwikkel soos deur Zera Yacob geïllustreer. 'n Ander vroeë Afrikaanse filosoof was Anton Wilhelm Amo (ca. 1703–1759) wat 'n gerespekteerde filosoof in Duitsland geword het. Spesifieke filosofiese idees in Afrika sluit in Ujamaa, die Bantoe-idee van 'Magte', Négritude, Pan-Afrikanisme en Ubuntu. Hedendaagse Afrika-denke het ook die ontwikkeling van die professionele filosofie en die Africana-filosofie gesien, die filosofiese literatuur van die Afrika-diaspora wat strome soos swart eksistensialisme deur Afro-Amerikaners insluit. Sommige moderne Afrika-denkers is beïnvloed deur marxisme, Afro-Amerikaanse literatuur, kritiese teorie, kritiese rasteorie, postkolonialisme en feminisme.

Inheemse Amerikaanse filosofie

 
'n Tlamatini (Asteek-filosoof) wat die sterre waarneem vanuit die Codex Mendoza.

Inheemse Amerikaanse filosofiese denke bestaan uit 'n wye verskeidenheid oortuigings en tradisies tussen verskillende Amerikaanse kulture. Onder sommige Inheemse Amerikaanse gemeenskappe is daar 'n geloof in 'n metafisiese beginsel wat die 'Groot Gees' genoem word (Siouan: wakȟáŋ tȟáŋka; Algonquian: gitche manitou). 'n Ander wyd gedeelde konsep was die van orenda ('geestelike krag'). Volgens Whiteley (1998) word vir die inheemse Amerikaanse gemeenskappe die gees krities ingelig deur "transendentale ervaring (drome, visioene, ensovoorts), sowel as deur rede.”[41] Die praktyke om toegang tot hierdie transendentale ervarings te kry, word shamanisme genoem. 'n Ander kenmerk van die inheemse Amerikaanse wêreldbeskouings was die uitbreiding van etiek tot nie-menslike diere en plante.[41][42]

In Meso-Amerika was die Asteke-filosofie 'n intellektuele tradisie wat ontwikkel is deur individue genaamd Tlamatini ('die wat iets weet')[43] en die idees daarvan word in verskillende Asteke-kodes gehou. Die Asteke-wêreldbeskouing stel die konsep van 'n uiteindelike universele energie of krag genaamd Ōmeteōtl ('dualistiese kosmiese energie') voor, wat 'n manier gesoek het om in balans te leef met 'n voortdurend veranderende, 'gladde' wêreld.

Die teorie van Teotl kan gesien word as 'n vorm van panteïsme.[44] Asteek-filosowe het teorieë oor metafisika, epistemologie, waardes en estetika ontwikkel. Asteke-etiek was gefokus op die soek na tlamatiliztli ('kennis', 'wysheid') wat gebaseer was op matigheid en balans in alle handelinge, soos in die Nahua-spreekwoord "die middelste goed is nodig."[44]

Die Inka-beskawing het ook 'n elite-klas filosoofgeleerdes genoem, die Amawtakuna, wat belangrik was in die Inka-onderwysstelsel as onderwysers van godsdiens, tradisie, geskiedenis en etiek. Sleutelkonsepte van die Andes-denke is Yanantin en Masintin, wat 'n teorie bevat van 'komplementêre teenoorgesteldes' wat polariteite (soos manlik / vroulik, donker / lig) as interafhanklike dele van 'n harmonieuse geheel beskou.[45]

Vroue in filosofie

 
Hannah Arendt in 1975

Alhoewel mans oor die algemeen die filosofiese diskoers oorheers het, het vrouefilosowe dwarsdeur die geskiedenis betrokke geraak. Antieke voorbeelde is Hipparchia van Maroneia (aktief ongeveer 325 vC) en Arete van Cyrene (aktief 5 tot 4de eeu vC). Sommige vrouefilosowe is aanvaar gedurende die Middeleeuse en moderne eras, maar geeneen het deel geword van die Westerse kanon tot in die 20ste en 21ste eeu toe baie mense daarop dui dat G.E.M. Anscombe, Hannah Arendt, Simone de Beauvoir en Susanne Langer die kanon binnegegaan het.[46][47][48]

In die vroeë 1800's het sommige kolleges en universiteite in die Verenigde Koninkryk en die VSA vroue begin toelaat en meer vroulike akademici opgelewer. Nietemin dui die Amerikaanse onderwysdepartemente uit die negentigerjare aan dat min vroue in die filosofie beland het, en dat filosofie een van die minste gelyke geslagsverdeling in die geesteswetenskappe aandui, terwyl vroue êrens tussen 17% en 30% van die filosofiese fakulteit uitmaak volgens enkele studies.[49]

Velde van filosofie

Filosofiese vraagstukke kan in verskillende velde gegroepeer word. Hierdie groeperings laat filosowe toe om op 'n stel soortgelyke onderwerpe te konsentreer en met ander denkers wat in dieselfde vrae belangstel, te kommunikeer. Die groeperinge vergemaklik ook filosofie vir studente om te benader. Studente kan die basiese beginsels wat by een aspek van die veld betrokke is, leer sonder om oorweldig te word met die hele stel filosofiese teorieë.

Verskeie bronne bied verskillende skemas van kategorisering aan. Die kategorieë wat in hierdie artikel aangeneem word, streef na breedte en eenvoud. Hierdie vyf hoofvertakkings kan in ondervertakkings geskei word en elke ondervertakking bevat baie spesifieke studierigtings:[50][51]

Hierdie indelings is nie volledig nie, en ook nie onderling uitsluitend nie. ('n Filosoof kan spesialiseer in Kantiaanse epistemologie, of Platoniese estetika, of moderne politieke filosofie). Verder oorvleuel hierdie filosofiese ondersoeke soms met mekaar en met ander navrae soos wetenskap, godsdiens of wiskunde.[52]

Epistemologie

 
Dignaga stig 'n skool vir Boeddhistiese epistemologie en logika.

Sien hoofartikel Epistemologie

Epistemologie is die vertakking van die filosofie wat kennis bestudeer.[53] Epistemoloë ondersoek vermoedelike bronne van kennis, waaronder perseptuele ervaring, rede, geheue en getuienis. Hulle ondersoek ook vrae oor die aard van waarheid, geloof, regverdiging en rasionaliteit. [54]

Een van die opvallendste epistemologiese debatte in die vroeë moderne periode was tussen empirisme en rasionalisme. Empirisme plaas klem op waarnemingsbewyse via sensoriese ervaring as die bron van kennis. Empirisme word geassosieer met 'n posteriori-kennis wat verkry word deur ervaring (soos wetenskaplike kennis). Rasionalisme plaas klem op rede as 'n bron van kennis. Rasionalisme word geassosieer met a priori-kennis, wat onafhanklik is van ervaring (soos logika en wiskunde).

Filosofiese skeptisisme, wat sommige of alle aansprake op kennis betwyfel, was dwarsdeur die geskiedenis van die filosofie 'n onderwerp van belang. Filosofiese skeptisisme dateer duisende jare terug uit antieke filosowe soos Pyrrho van Elis, en verskyn prominent in die werke van die moderne filosowe René Descartes en David Hume. Skeptisisme is 'n sentrale onderwerp in hedendaagse epistemologiese debatte. [54]

Een sentrale debat in die hedendaagse epistemologie is oor die voorwaardes wat nodig is vir 'n opvatting om as kennis gereken te word, wat waarheid en regverdiging kan insluit. Hierdie debat was grotendeels die resultaat van pogings om die Gettier-probleem op te los.[54] 'n Ander algemene onderwerp van kontemporêre debatte is die terugvalprobleem, wat voorkom wanneer jy probeer om enige opvatting, stelling of voorstel te bewys of te regverdig. Die probleem is dat die bron van die regverdiging ookal mag wees, die bron moet óf sonder regverdiging wees (in welke geval dit as 'n arbitrêre grondslag vir geloof moet beskou word), of dit moet 'n verdere regverdiging hê (in welke geval die regverdiging óf moet wees die resultaat van sirkulêre redenering, soos in samehang, of die resultaat van 'n oneindige terugval, soos in oneindigheid).[54]

Metafisika

Sien hoofartikel Metafisika

Metafisika is die bestudering van die algemeenste kenmerke van die werklikheid, soos bestaan, tyd, voorwerpe en hul eienskappe, omvang en hul dele, gebeure, prosesse en oorsaak en die verhouding tussen gees en liggaam. Metafisika sluit kosmologie in, die bestudering van die wêreld in sy geheel en ontologie, die studie van wese.

'n Groot besprekingspunt is tussen realisme, wat die standpunt handhaaf dat daar entiteite is wat onafhanklik van hul geestelike persepsie bestaan en idealisme, wat meen dat die werklikheid geestelik gekonstrueer of andersins immaterieel is. Metafisika fokus op die onderwerp van identiteit. Essensie is die stel eienskappe wat 'n objek maak wat dit fundamenteel is en waarsonder dit sy identiteit verloor terwyl 'n geluk 'n eienskap is wat die voorwerp het, waarsonder die voorwerp steeds sy identiteit kan behou. Die konkrete is voorwerpe wat beweer word dat hulle in ruimte en tyd bestaan, in teenstelling met abstrakte voorwerpe, soos getalle en universele beginsels, wat eienskappe is wat gehou word deur veelvuldige besonderhede, soos rooiheid of geslag. Die tipe bestaan, indien enige, van universele beginsels en abstrakte voorwerpe is 'n debatspunt.

Logika

Sien hoofartikel Logika

Logika is die studie van redenasie en argumente.

Deduktiewe redenasie is wanneer gevolgtrekkings onvermydelik geïmpliseer word, gegewe sekere uitgangspunte. Afleidingsreëls word gebruik om gevolgtrekkings soos modus ponens af te lei, waar gegee word dat "A" en "As A dan B", dan moet "B" afgelei word.

Omdat gesonde redenering 'n noodsaaklike element van alle wetenskappe,[55] sosiale wetenskappe en geesteswetenskappe, is, het logika 'n formele wetenskap geword. Subvelde sluit in wiskundige logika, filosofiese logika, modale logika, berekeningslogika en nie-klassieke logika. 'n Belangrike vraag in die filosofie van wiskunde is of wiskundige entiteite objektief is en ontdek word, wat wiskundige realisme genoem word, of uitgedink word, wat wiskundige antirealisme genoem word.

Sien ook

Verwysings

  1. 1,0 1,1 "Philosophy". www.etymonline.com. Online Etymological Dictionary. Besoek op 19 Maart 2016. Die Engelse woord "philosophy" word in ongeveer 1300 gedefinieer as "kennis (knowledge), kennisversameling (body of knowledge).
  2. Shapin, Steven (1998). [ Filosofie op Google Boeke The Scientific Revolution] Check |url= value (help) (1st uitg.). University Of Chicago Press. ISBN 978-0-226-75021-7.
  3. Briggle, Robert Frodeman and Adam (11 Januarie 2016). "When Philosophy Lost Its Way". Opinionator (in Engels). vanaf die oorspronklike op 5 Maart 2020. Besoek op 25 April 2016.
  4. Sartwell, Crispin (2014). Zalta, Edward N. (red.). Beauty (Spring 2014 uitg.).
  5. "Plato, Hippias Major | Loeb Classical Library". Loeb Classical Library. Besoek op 27 April 2016.
  6. Feyerabend, Paul; Hacking, Ian (2010). [ Filosofie op Google Boeke Against Method] Check |url= value (help) (4th uitg.). Verso. ISBN 978-1-84467-442-8.
  7. "Nozick, Robert: Political Philosophy | Internet Encyclopedia of Philosophy". www.iep.utm.edu. Besoek op 25 April 2016.
  8. "Rawls, John | Internet Encyclopedia of Philosophy". www.iep.utm.edu. Besoek op 25 April 2016.
  9. More, Thomas (2015). [ Filosofie op Google Boeke Utopia] Check |url= value (help) (in Engels). Courier Corporation. ISBN 978-0-486-11070-7.
  10. "Online Etymology Dictionary". etymonline.com (in Engels). vanaf die oorspronklike op 13 September 2017. Besoek op 25 April 2020.
  11. Kant, Immanuel (2012). Kant: Groundwork of the Metaphysics of Morals (2de uitgawe). Cambridge University Press. ISBN 9781107401068. "Antieke Griekse filosofie is in drie vertakkings verdeel: natuurwetenskap, etiek en logika."
  12. McGinn, Colin (1993). Problems in Philosophy: The Limits of Inquiry (1ste uitgawe). Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-55786-475-8.
  13. "Video & Audio: Why isn't there more progress in philosophy? – Metadata". www.sms.cam.ac.uk. Besoek 25 April 2016.
  14. Brewer, Talbot (2011). The Retrieval of Ethics (1ste uitgawe). Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-969222-4.
  15. Kenny, Anthony, A New History of Western Philosophy, Hoofstuk 1.
  16. Gottlieb, Anthony, The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance, 1ste Uitgawe, Hoofstukke 1 en 2.
  17. "Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit". spokensanskrit.org (in Engels). vanaf die oorspronklike op 10 November 2019. Besoek op 4 Mei 2020.
  18. John Bowker, Oxford Dictionary of World Religions, bl. 259
  19. Wendy Doniger (2014). On Hinduism. Oxford University Press. p. 46. ISBN 978-0-19-936008-6.
  20. Karl Potter (1961). "A Fresh Classification of India's Philosophical Systems". Journal of Asian Studies. 21 (1): 25–32. doi:10.2307/2050985. JSTOR 2050985.
  21. Andrew Nicholson (2013), Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History, Columbia University Press, ISBN 978-0231149877, pp. 2–5
  22. P Bilimoria (2000), Indian Philosophy (Editor: Roy Perrett), Routledge, ISBN 978-1135703226, bl. 88
  23. William A. Young (2005). The World's Religions: Worldviews and Contemporary Issues. Pearson Prentice Hall. pp. 61–64, 78–79. ISBN 978-0-13-183010-3.
  24. Sushil Mittal; Gene Thursby (2017). Religions of India: An Introduction. Taylor & Francis. pp. 3–5, 15–18, 53–55, 63–67, 85–88, 93–98, 107–115. ISBN 978-1-134-79193-4.
  25. "dravya – Jainism". Encyclopædia Britannica (in Engels). vanaf die oorspronklike op 9 Mei 2020.
  26. Paul Dundas (2002). The Jains. Psychology Press. pp. 2–3, 45–49, 260–261. ISBN 978-0-415-26606-2.
  27. Paul Dundas (2002). The Jains. Psychology Press. pp. 163–174. ISBN 978-0-415-26606-2.
  28. Natubhai Shah (2004). Jainism: The World of Conquerors. Motilal Banarsidass. pp. 90–95. ISBN 978-81-208-1938-2.
  29. Richard Gombrich (2006). Theravada Buddhism. Routledge. p. 47. ISBN 978-1-134-90352-8., Aanhaling: "Daar word beweer dat alle fenomalistiese bestaan (in Boeddhisme) drie ineenskakelende kenmerke het: tydelikheid, lyding en gebrek aan siel of wese."
  30. Robert E. Buswell Jr.; Donald S. Lopez Jr. (2013). The Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. pp. 42–47. ISBN 978-1-4008-4805-8.
  31. Westerhoff, Jan, The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy, Oxford University Press, 2018, bl. 37.
  32. Westerhoff, Jan, The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy, Oxford University Press, 2018, bl. xxiv.
  33. Ian Kesarcodi-Watson (1978). "Hindu Metaphysics and Its Philosophies: Śruti and Darsána". International Philosophical Quarterly. 18 (4): 413–432. doi:10.5840/ipq197818440.
  34. Edward Craig (2013). Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy. Routledge. pp. 353–354. ISBN 978-1-134-59391-0., Aanhaling: "Hindoe-filosofie is die langste oorlewende filosofiese tradisie in Indië. [...] Dit is gebruiklik om ses Hindoe-skole te noem, van die meer as 'n dosyn wat bestaan het, en sodoende verskeie in 'n enkele skool saamgevoeg het. Dit is veral die geval met Vedanta. Die ses is in drie pare gelys: Samkhya-Yoga, Vedanta-Mimamsa, Nyaya-Vaisheshika."
  35. M Chadha (2015), The Routledge Handbook of Contemporary Philosophy of Religion (Redakteur: Graham Oppy), Routledge, ISBN 978-1844658312, bl. 127–128
  36. Arvind Sharma (1990). A Hindu Perspective on the Philosophy of Religion. Palgrave Macmillan. pp. 1–2. ISBN 978-1-349-20797-8., Aanhaling: "Die houding jeens die bestaan van God wissel binne die Hindoe-godsdienstige tradisie. Dit is miskien nie heeltemal onverwags nie, gegewe die verdraagsaamheid vir leerstellige diversiteit waarvoor die tradisie bekend is. Van die ses ortodokse stelsels van die Hindoe-filosofie is daar slegs drie wat die vraag in detail bespreek. Dit is die denkskole wat bekend staan as Nyaya, Yoga en die teïstiese vorme van Vedanta".
  37. Frazier, Jessica (2011). The Continuum companion to Hindu studies. London: Continuum. bl. 1–15. ISBN 978-0-8264-9966-0.
  38. Garfield, Jay L., and William Edelglass, eds. 2011. "Chinese Philosophy." The Oxford Handbook of World Philosophy. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780195328998.
  39. Ebrey, Patricia (2010). The Cambridge Illustrated History of China. New York: Cambridge University Press. p. 42.
  40. Janz, Bruce B. 2009. Philosophy in an African Place. Plymouth, UK: Lexington Books. bl. 74–79.
  41. 41,0 41,1 Whiteley, Peter M. 1998. "Native American philosophy." Routledge Encyclopedia of Philosophy. Taylor & Francis. doi:10.4324/9780415249126-N078-1.
  42. Pierotti, Raymond. 2003. "." Native American Symposium 5. Durant, OK: Southeastern Oklahoma State University. Geargiveer van original 4 April 2016.
  43. Portilla, Miguel León (1990). Use of "Tlamatini" in Aztec Thought and Culture: A Study of the Ancient Nahuatl Mind – Miguel León Portilla. ISBN 9780806122953. Besoek op 12 Desember 2014.
  44. 44,0 44,1 IEP, Aztec Philosophy, http://www.iep.utm.edu/aztec/
  45. Webb, Hillary S. 2012. Yanantin and Masintin in the Andean World: Complementary Dualism in Modern Peru.
  46. Duran, Jane. Eight women philosophers: theory, politics, and feminism. University of Illinois Press, 2005.
  47. . Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Junie 2017.
  48. Haldane, John (Junie 2000). "In Memoriam: G. E. M. Anscombe (1919–2001)". The Review of Metaphysics. 53 (4): 1019–1021. JSTOR 20131480.
  49. "Salary, Promotion, and Tenure Status of Minority and Women Faculty in U.S. Colleges and Universities."National Center for Education Statistics, Statistical Analysis Report, Maart 2000; U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 2000–173; 1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF:93). Sien ook "Characteristics and Attitudes of Instructional Faculty and Staff in the Humanities." National Center For Education Statistics, E.D. Tabs, July 1997. U.S. Department of Education, Office of Education Research and Improvement, Report # NCES 97-973;1993 National Study of Postsecondary Faculty (NSOPF-93).
  50. "A Taxonomy of Philosophy".
  51. Kenny 2012.
  52. Plantinga, Alvin (2014). Zalta, Edward N. (red.). Religion and Science (Spring 2014 uitg.).
  53. "Epistemology". Encyclopedia Britannica. Besoek op 22 Junie 2020.
  54. 54,0 54,1 54,2 54,3 "Epistemology". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Besoek op 30 Junie 2020.
  55. Carnap, Rudolf (1953). "Inductive Logic and Science". Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences. 80 (3): 189–197. doi:10.2307/20023651. JSTOR 20023651.

Sien ook

Eksterne skakels

Filosofie
filosofie, wysbegeerte, vakgebied, kennis, insig, verskeidenheid, fundamentele, sake, najaag, soos, byvoorbeeld, realiteit, kennis, betekenis, waarde, bestaan, waarheid, omgangstaal, word, term, filosofie, baie, keer, gebruik, ingesteldheid, uitgangspunt, lewe. Filosofie of wysbegeerte is n vakgebied wat die kennis van en insig in n verskeidenheid fundamentele sake najaag soos byvoorbeeld realiteit kennis betekenis waarde bestaan en waarheid In omgangstaal word die term filosofie baie keer gebruik om te dui op n ingesteldheid uitgangspunt of lewensbeskouing Hierdie artikel handel eerder oor filosofie as n akademiese vakgebied Die Skool van Athene n fresco deur Raphael Kaart van Europa wat die werkplekke van die belangrikste filosowe vertoon Histories het filosofie enige kennisversameling omvat 1 Vanaf die tyd van die Antieke Griekse filosoof Aristoteles tot die 19de eeu het natuurfilosofie sterrekunde geneeskunde en fisika behels Isaac Newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word byvoorbeeld later as n fisikaboek geklassifiseer In die 19de eeu het die groei van moderne navorsingsuniversiteite gelei tot die professionalisering en spesialisering van akademiese filosofie en ander dissiplines 2 3 In die moderne era het sommige ondersoeke wat tradisioneel deel van die filosofie was afsonderlike akademiese dissiplines geword waaronder sielkunde sosiologie taalkunde en ekonomie Ander ondersoeke wat nou verband hou met kuns wetenskap politiek of ander beroepe was steeds deel van die filosofie Byvoorbeeld is skoonheid objektief of subjektief 4 5 Is daar baie wetenskaplike metodes of net een 6 Is politieke utopie n hoopvolle droom of hopelose fantasie 7 8 9 Belangrike subvelde van akademiese filosofie sluit in metafisika gemoeid met die fundamentele aard van werklikheid en wese epistemologie oor die aard en grond van kennis en die grense en geldigheid daarvan etiek estetika politieke filosofie logika en wetenskapfilosofie Iemand wat filosofie beoefen word n filosoof genoem Filosofie kan ook verwys na die kollektiewe werk van die groot filosowe Inhoud 1 Inleiding 1 1 Kennis 1 2 Filosofiese vooruitgang 2 Die geskiedenis van die filosofie 3 Filosofiese tradisies 3 1 Westerse filosofie 3 2 Midde Oosterse filosofie 3 3 Indiese filosofie 3 3 1 Djain filosfie 3 3 2 Boeddhistiese filosofie 3 3 3 Hindoeistiese filosofie 3 4 Oos Asiatiese filosofie 3 5 Afrika filosofie 3 6 Inheemse Amerikaanse filosofie 3 7 Vroue in filosofie 4 Velde van filosofie 4 1 Epistemologie 4 2 Metafisika 4 3 Logika 5 Sien ook 6 Verwysings 7 Sien ook 8 Eksterne skakelsInleiding WysigKennis Wysig Tradisioneel verwys die term filosofie na enige kennisversameling body of knowledge 1 10 In hierdie sin is filosofie nou verwant aan godsdiens wiskunde natuurwetenskap onderwys en politiek Newton se wiskundige beginsels van natuurfilosofie uit 1687 word in die 2000 s geklassifiseer as n boek van fisika hy gebruik die term natuurfilosofie omdat dit dissiplines omvat het wat later verband hou met wetenskappe soos sterrekunde geneeskunde en fisika In die eerste deel van die eerste boek van sy Academica het Cicero die verdeling van filosofie in logika fisika en etiek bekendgestel Hy kopieer Epikurus se verdeling van sy leer in kanon fisika en etiek In afdeling dertien van die eerste boek van sy Vitae Philosophorum het die derde eeuse Diogenes Laertius die eerste filosofiese historikus die tradisionele verdeling van filosofiese ondersoek in drie dele aangebied Natuurlike filosofie fisika uit ta physika dinge wat met die natuur te make het physis was die studie van die samestelling en prosesse van transformasie in die fisiese wereld Morele filosofie etiek uit ethika letterlik te make met karakter ingesteldheid maniere was die studie van goedheid reg en verkeerd geregtigheid en deug Metafisiese filosofie logika was die studie van bestaan oorsaaklikheid God logika vorms en ander abstrakte voorwerpe meta ta physika letterlik Na die boek die Fisika 11 Hierdie verdeling is nie uitgedien nie maar het verander Die natuurfilosofie is verdeel in die verskillende natuurwetenskappe veral sterrekunde fisika chemie biologie en kosmologie Vanuit die morele filosofie het die sosiale wetenskappe ontstaan maar sluit steeds waardeteorie in insluitend estetika etiek politieke filosofie ens Vanuit die metafisiese filosofie het formele wetenskappe soos logika wiskunde en wetenskapsfilosofie ontstaan maar dit sluit steeds epistemologie kosmologie en andere in Filosofiese vooruitgang Wysig Baie filosofiese debatte wat in antieke tye begin het word vandag nog bespreek Colin McGinn en andere beweer dat geen filosofiese vooruitgang gedurende daardie periode plaasgevind het nie 12 David Chalmers en ander sien daarenteen vooruitgang in filosofie soortgelyk aan die in die wetenskap 13 terwyl Talbot Brewer aangevoer het dat vooruitgang die verkeerde standaard is om filosofiese aktiwiteite mee te beoordeel 14 Die geskiedenis van die filosofie WysigSien hoofartikel geskiedenis van die filosofieDie geskiedenis van die filosofie verwys na die totaliteit van teoriee en dokrines wat deur die eeue heen deur denkers geformuleer word Volgens The Oxford Dictionary of Philosophy begin die wetenskap van die filosofie met die Indo Iraniers vanaf 1500 voor Christus In die Weste verskyn vanaf die 6e eeu v C die eerste tekens van wat filosofie genoem word met die Oud Griekse pre Sokratiese denkers gevolg deur Sokrates wat beskou word as die ware vader van hierdie dissipline en wie in sy voetspore volg Plato Aristoteles en die sokratiese skole Die filosofie as dissipline bly groei tydens die Hellenistiese tydperk in die besonder die stoisisme die epikurisme die sinisme en die skeptiese skool wat ook in die Romeinse tyd voortgesit word Vanaf die latere oudheid en die middeleeue staan die neoplatonisme en die Christelike filosofie as n brug tussen filosofie en religie en die is in noue verhouding met die teologie en die Grieks Arabiese filosofie wat in die middeleeuse filosofie ontwikkel wat blyk uit die belangrikheid van die skolastiek in hierdie periode Probleme wat spesifiek betrekking het op die geskiedenis van die filosofie omvat onder meer Hoe kan veranderinge in die filosofie histories verantwoord word Hoe is die ontwikkeling van die denke uiteindelik histories te verklaar In welke mate kan filosofiese tekste uit voorafgaande historiese tydperke vandag nog begryp word Filosofiese tradisies WysigFilosofiese vrae is oorweeg deur mense van baie tye volkere en kulture Die term filosofie in n Europese of Amerikaanse akademiese konteks verwys oor die algemeen na die tradisies van die westerse beskawing en word gevolglik westerse filosofie genoem In die weste word die term oosterse filosofie meestal gebruik as omvattende term om te verwys na die filosofiese tradisies van Asie en die ooste Filosofiese tradisies uit spesifieke tye en geloofsrigtings word gereeld apart gesien byvoorbeeld Antieke filosofie Christelike filosofie Hindoe filosofie ensovoorts Suid Afrikaanse filosofie uit westerse tradisies word meestal gesien as deel van westerse filosofie Die bestaan van iets soos Afrikafilosofie of ander filosofiese tradisies as onderskeibare tradisie word soms bespreek maar is gewoonlik afwesig of sleg verteenwoordig in meeste akademiese besprekings oor filosofie Westerse filosofie Wysig Standbeeld van Aristoteles in die Aristotelespark in Stagira Sien hoofartikel Westerse filosofieWesterse filosofie verwys na die filosofiese denke en werk van die Westerse wereld Histories verwys die term na die filosofiese denke van die Westerse kultuur beginnend met die Griekse filosofie van die pre Sokratici soos Thales van Milete ca 624 ca 546 vC en Pythagoras ca 570 ca 495 vC en wat uiteindelik n groot deel van die wereld dek 15 16 Die woord filosofie self is afkomstig van die Antieke Griekse filosofie filosofia letterlik die liefde van wysheid fileῖn philein om lief te he en sofia sophia wysheid Daar is verskeie hoofstrome in die moderne Westerse filosofie Van die mees bekende hoofstrome is Analitiese filosofie word gekarakteriseer deur bewyse en argumente aandag aan detail en n presiese benadering tot die analise van die taal van filosofiese vrae om onduidelikheid uit die weg te ruim Hierdie benadering domineer Engels Amerikaanse filosofie Dit het begin met Gottlob Frege Bertrand Russell G E Moore en Ludwig Wittgenstein met die draai van die 20ste eeu Kontinentale filosofie is n versamelnaam vir verskeie uiteenlopende denkrigtings hoofsaaklik uit kontinentale Europa Dit is gevolglik moeilik om die tradisie as sodanig te beskryf Dit kan gekontrasteer word met die tradisie van analitiese filosofie in sommige opsigte Waar analitiese filosowe byvoorbeeld spesifieke probleme analiseer fokus kontinentale filosowe soms meer op die werk van sleuteldenkers en die verwantskap tussen verskillendes se werk Die metodes van analitiese filosofie word soms beskou as nader verwant aan die van die wiskunde veral wat formele argumentasie betref terwyl kontinentale filosofie weer dikwels metodes uit die letterkunde gebruik Eksistensialisme word gekenmerk as n filosofiese beweging waar die individu homself bemoei met filosofiese vrae soos wat is die sin van die lewe wie is ek wat maak ek in hierdie wereld en hoe kan ek sin vind in realiteit Soren Kierkegaard word meestal beskou as die vader van eksistensialisme maar dit is egter noodsaaklik om te besef dat daar twee vertakkinge van eksistensialisme is Christelike eksistensialisme en Ateistiese eksistensialisme Kierkegaard is die groot sentrale denker van die Christelike eksistensialisme en Jean Paul Sartre word weer as die sleutelfiguur van die ateistiese eksistensialisme beskou Hoewel Friedrich Nietzsche ook beskryf word as n eksistensialis kom hy eintlik meer in die beweging van nihilisme voor hoewel hy tog n impak op eksistensialisme gemaak het Dekonstruksie is n beweging waarvan Jacques Derrida hoofsaaklik die sleutelfiguur was Derrida se sentrale idee was dat die hele wereld in werklikheid n teks is Dekonstruksie gaan baie sterk gepaard met die beweging van poststrukturalisme Theodor W Adorno vooraanstaande lid van die Frankfurt Skool skryf die boek Negatiewe Dialektiek wat deel vorm van die kritieke teorie Hoewel Adorno gesidder het wanneer hy die woord teorie hoor het hy tog erken dat n mens nie sonder teorie te werk kan gaan in enige vakwetenskap nie Daarom word sy negatiewe dialektiek tog as teorie beskou Die negatiewe dialektiek funksioneer basies as n teorie wat twee kontrasterende konsepte teenoor mekaar opweeg en dit in negatiewe dialektiek teenoor mekaar laat staan Met behulp van hierdie negatiewe dialektiese verhouding kan n sentrale idee of begrip gedekonstrueer word om sodoende by die kern van iets uit te kom of om die leemtes van n begrip of konsep aan te toon Midde Oosterse filosofie Wysig n Iraanse portret van Avicenna op n silwer vaas Hy was een van die invloedrykste filosowe van die Islamitiese Goue tydperk Die vroegste bekende filosofiese wysheidsliteratuur is in die streke van die vrugbare halfmaan gebied Iran en Arabie en word vandag meestal deur die Islamitiese kultuur oorheers Vroee wysheidsliteratuur vanaf die vrugbare halfmaan was n genre wat probeer het om mense te onderrig oor etiese optrede praktiese lewe en deugde deur verhale en spreekwoorde In Antieke Egipte het hierdie tekste bekend gestaan as sebayt leringe en is dit sentraal tot ons verstaan van die Antieke Egiptiese filosofie Die Babiloniese sterrekunde bevat ook baie filosofiese bespiegelinge oor kosmologie wat die Antieke Grieke beinvloed het Joodse filosofie en Christelike filosofie is religio filosofiese tradisies wat ontwikkel het in die Midde Ooste en in Europa wat albei sekere vroee Judaistiese tekste hoofsaaklik die Tanakh en monoteistiese oortuigings deel Joodse denkers soos die Geonim van die Talmudic Academies in Babilonie en Maimonides het hul besig gehou met die Griekse en Islamitiese filosofie Later het die Joodse filosofie onder Westerse intellektuele invloede gekom en sluit die werke van Moses Mendelssohn in wat die Haskalah die Joodse Verligting die Joodse eksistensialisme en die Hervormde Judaisme ingelei het Die pre Islamitiese Iraanse filosofie begin met die werk van Zoroaster een van die eerste bevorderaars van monoteisme en van die dualisme tussen goed en kwaad Hierdie dualistiese kosmogonie het latere Iranse ontwikkelings soos Manichaeisme Mazdakisme en Zurvanisme beinvloed Na die Moslem verowerings het die vroee Islamitiese filosofie die Griekse filosofiese tradisies in nuwe innoverende rigtings ontwikkel Hierdie Islamitiese Goue Eeu het Europese intellektuele ontwikkelings beinvloed Die twee hoofstrome van vroee Islamitiese denke is Kalam wat fokus op Islamitiese teologie en Falsafa wat gebaseer is op Aristotelianisme en Neoplatonisme Die werk van Aristoteles was baie invloedryk onder die falsafa soos al Kindi 9de eeu Avicenna 980 Junie 1037 en Averroes 12de eeu Ander soos Al Ghazali was baie krities oor die metodes van die Aristoteliaanse falsafa Islamitiese denkers het ook n wetenskaplike metode eksperimentele medisyne n teorie van optika en n regsfilosofie ontwikkel Ibn Khaldun was n invloedryke denker in die geskiedenisfilosofie In Iran het verskeie skole van Islamitiese filosofie na die Goue Eeu voortgegaan en het strome soos Illuminasionistiese filosofie Soefi filosofie en Transendentale teosofie ingesluit In die 19de en 20ste eeu het die Nahda beweging ontwaking of renaissance die hedendaagse Islamitiese filosofie beinvloed Indiese filosofie Wysig Indiese filosofie Sanskrit darsana wereldbeskouings lering 17 verwys na die uiteenlopende filosofiese tradisies wat sedert die antieke tyd op die Indiese subkontinent ontstaan het Jainisme en Boeddhisme het ontstaan aan die einde van die Vediese periode terwyl Hindoeisme na vore gekom het na die einde van die Vediese periode as n samesmelting van uiteenlopende tradisies Hindoes klassifiseer hierdie tradisies meestal as ortodoks of heterodoks astika of nastika afhangend van of hulle die gesag van die Vedas en die teoriee van Brahman en Atman siel self daarin aanvaar 18 19 Die ortodokse skole sluit die Hindoe tradisies van denke in terwyl die heterodokse skole die Boeddhistiese en die Djain tradisies insluit 20 Ander skole sluit in die Ajnana Ajivika en Carvaka wat oor die geskiedenis uitgesterf het 21 22 Belangrike Indiese filosofiese konsepte wat deur die Indiese filosofiee gedeel word is dharma karma artha kama dukkha lyding anitya anicca verganklikheid dhyana jhana meditasie verloening met of sonder monastisisme of asketisme verskillende samsara s met siklusse van wedergeboorte moksha nirvana kaivalya bevryding van wedergeboorte en deugde soos ahimsa 23 24 Djain filosfie Wysig Akalanka n Djain monnik en filosoof uit die 8ste eeu wat invloedryke werke oor Indiese Logika geskryf het Djain filosofie aanvaar die konsep van n permanente siel jiva as een van die vyf astikayas of ewige oneindige kategoriee wat die substansie van die bestaan vorm Die ander vier is dharma adharma akasha ruimte en pudgala materie Die Djain gedagte skei materie heeltemal van die siel 25 Dit het twee belangrike subtradisies Digambara lug geklee naak en Svetambara wit geklee saam met n aantal kleiner tradisies soos Terapanthis 26 Asketisme is n groot monastiese deugd in die Djainisme 27 Uit Djain tekste soos die Tattvartha Sutra word verklaar dat regte geloof regte kennis en regte gedrag die weg na bevryding is 28 Die Djain gedagte beweer dat alle bestaan siklies ewig en ongeskape is Die Tattvartha Sutra is die vroegste mees omvattende en gesaghebbende samestelling van die Djain filosofie Boeddhistiese filosofie Wysig Boeddhistiese filosofie begin met die denke van Gautama Boeddha Tussen sesde en vierde eeu vC en word in die vroee Boeddhistiese tekste bewaar Dit het sy oorsprong in Indie en het later na Oos Asie Tibet Sentraal Asie en Suidoos Asie versprei en verskillende tradisies in hierdie streke ontwikkel Mahayana vorme is die oorheersende Boeddhistiese filosofiese tradisies in Oos Asiatiese streke soos China Korea en Japan Die Theravada vorme is oorheersend in Suidoos Asiatiese lande soos Sri Lanka Birma en Thailand Omdat onkunde oor die ware aard van dinge as een van die wortels van lyding dukkha beskou word is Boeddhistiese filosofie gemoeid met epistemologie metafisika etiek en sielkunde Boeddhistiese filosofiese tekste moet ook verstaan word binne die konteks van meditatiewe praktyke wat veronderstel is om sekere kognitiewe verskuiwings teweeg te bring Belangrike innoverende konsepte sluit die Vier Edel Waarhede in as ontleding van lyding anicca tydelikheid en anatta nie self 29 30 Na die dood van die Boeddha het verskeie groepe begin om sy belangrikste leringe sistematies te orden wat uiteindelik tot die ontwikkeling van omvattende filosofiese stelsels genoem Abhidharma aanleiding gegee 31 Na die Abhidharma skole het Mahayana filosowe soos Nagarjuna en Vasubandhu die teoriee van sunyata leegheid van alle verskynsels en vijnapti matra slegs voorkoms ontwikkel n vorm van fenomenologie of transendentale idealisme Die Dignaga skool van pramaṇa letterlike vetraling kennis het n gesofistikeerde vorm van Boeddhistiese logika epistemologie bevorder Daar was talle skole sub skole en tradisies van Boeddhistiese filosofie in Indie Volgens Oxford professor van Boeddhistiese filosofie Jan Westerhoff die groot Indiese skole van 300 V C 1000 CE was 32 Die Mahasaṃghika tradisie Die Sthavira skole wat die volgende insluit Sarvgestivharda Sautrantika Vibhajyavada later bekend as Theravada in Sri Lanka en Pudgalavharda Die Mahayana skole hoofsaaklik die Madhyamaka Yogachara Tathagatagarbha en Tantra Na die verdwyning van Boeddhisme uit Indie het sommige van hierdie filosofiese tradisies voortgegaan om te ontwikkel in die Tibetaanse Boeddhistiese Oos Asiatiese Boeddhistiese en Theravada Boeddhistiese tradisies Hindoeistiese filosofie Wysig Adi Shankara is een van die baie bestudeerde Hindoe filosowe Die Vedas gebaseerde ortodokse skole vorm deel van die Hindoe tradisies en word tradisioneel in ses darsanas geklassifiseer Nyaya Vaisheshika Samkhya Yoga Mimaṃsa en Vedanta 33 34 Die Vedas as kennisbron is verskillend geinterpreteer deur hierdie ses skole van Hindoe filosofie met verskillende vlakke van oorvleueling Volgens Chadha is dit n versameling filosofiese sienings wat n tekstuele verband het 35 Dit weerspieel ook n verdraagsaamheid vir n verskeidenheid filosofiese interpretasies binne Hindoeisme terwyl hulle dieselfde grondslag deel 36 Van die vroegste oorlewende Hindoe mistieke en filosofiese tekste is die Upanishads uit die latere Vediese periode 1000 500 vC Hindoe filosowe van die ses skole het stelsels epistemologie pramana ontwikkel en onderwerpe soos metafisika etiek sielkunde guna hermeneutiek en soteriologie ondersoek binne die raamwerk van die Vediese kennis terwyl hulle n uiteenlopende versameling interpretasies aangebied het 37 Oos Asiatiese filosofie Wysig Oos Asiatiese filosofiese denke het in Antieke China begin en Chinese filosofie begin gedurende die Westerse Zhou dinastie en die daaropvolgende periodes na die val daarvan toe die Honderd Skole van denke gefloreer het 6de eeu tot 221 vC 38 39 Hierdie periode is gekenmerk deur beduidende intellektuele en kulturele ontwikkelings en die opkoms van die belangrikste filosofiese skole van China Konfusianisme Legalisme en Daoisme asook talle ander minder invloedryke skole Hierdie filosofiese tradisies het metafisiese politieke en etiese teoriee ontwikkel soos Tao Jin en jang Ren en Li wat saam met die Chinese Boeddhisme die Koreaanse filosofie die Vietnamese filosofie en die Japannese filosofie wat ook die inheemse Shinto tradisie insluit direk beinvloed het Boeddhisme het gedurende die Han dinastie 206 vC 220 nC in China aangekom deur middel van n geleidelike transmissie deur die Syroete en deur inheemse invloede verskillende Chinese vorme soos Chan Zen ontwikkel wat versprei het oor die Oos Asiatiese kulturele sfeer Gedurende latere Chinese dinastiee soos die Ming dinastie 1368 1644 sowel as in die Koreaanse Joseon dinastie 1392 1897 het n herlewende Neo Konfusianisme onder leiding van denkers soos Wang Yangming 1472 1529 die dominante denkskool geword en is deur die keiserlike staat bevorder In die moderne era het Chinese denkers idees uit die Westerse filosofie opgeneem Chinese Marxistiese filosofie het ontwikkel onder die invloed van Mao Zedong terwyl n Chinese pragmatisme onder Hu Shih en die opkoms van Neo Konfusianisme deur Xiong Shili beinvloed is Moderne Japannese denke het intussen ontwikkel onder sterk Westerse invloede soos die bestudering van die Westerse wetenskappe Rangaku en die modernistiese Meirokusha intellektuele samelewing wat voortvloei uit die Europese verligtingsgedagtes In die 20ste eeu het die staat Shinto en ook Japanese nasionalisme ontstaan Die Kyoto skool n invloedryke en unieke Japannese filosofiese skool het ontwikkel uit Westerse fenomenologie en Middeleeuse Japannese Boeddhistiese filosofie soos die van Dogen Afrika filosofie Wysig Afrika filosofie is filosofie wat geproduseer word deur Afrikane filosofie wat Afrika wereldbeskouings idees en temas aanbied of filosofie wat spesifieke Afrika filosofiese metodes gebruik Die moderne Afrika denke is besig met etnofilosofie veral met die definisie van die betekenis van Afrika filosofie en die unieke eienskappe daarvan en wat dit beteken om n Afrikaan te wees 40 Gedurende die 17de eeu het die Ethiopiese filosofie n robuuste literere tradisie ontwikkel soos deur Zera Yacob geillustreer n Ander vroee Afrikaanse filosoof was Anton Wilhelm Amo ca 1703 1759 wat n gerespekteerde filosoof in Duitsland geword het Spesifieke filosofiese idees in Afrika sluit in Ujamaa die Bantoe idee van Magte Negritude Pan Afrikanisme en Ubuntu Hedendaagse Afrika denke het ook die ontwikkeling van die professionele filosofie en die Africana filosofie gesien die filosofiese literatuur van die Afrika diaspora wat strome soos swart eksistensialisme deur Afro Amerikaners insluit Sommige moderne Afrika denkers is beinvloed deur marxisme Afro Amerikaanse literatuur kritiese teorie kritiese rasteorie postkolonialisme en feminisme Inheemse Amerikaanse filosofie Wysig n Tlamatini Asteek filosoof wat die sterre waarneem vanuit die Codex Mendoza Inheemse Amerikaanse filosofiese denke bestaan uit n wye verskeidenheid oortuigings en tradisies tussen verskillende Amerikaanse kulture Onder sommige Inheemse Amerikaanse gemeenskappe is daar n geloof in n metafisiese beginsel wat die Groot Gees genoem word Siouan wakȟaŋ tȟaŋka Algonquian gitche manitou n Ander wyd gedeelde konsep was die van orenda geestelike krag Volgens Whiteley 1998 word vir die inheemse Amerikaanse gemeenskappe die gees krities ingelig deur transendentale ervaring drome visioene ensovoorts sowel as deur rede 41 Die praktyke om toegang tot hierdie transendentale ervarings te kry word shamanisme genoem n Ander kenmerk van die inheemse Amerikaanse wereldbeskouings was die uitbreiding van etiek tot nie menslike diere en plante 41 42 In Meso Amerika was die Asteke filosofie n intellektuele tradisie wat ontwikkel is deur individue genaamd Tlamatini die wat iets weet 43 en die idees daarvan word in verskillende Asteke kodes gehou Die Asteke wereldbeskouing stel die konsep van n uiteindelike universele energie of krag genaamd Ōmeteōtl dualistiese kosmiese energie voor wat n manier gesoek het om in balans te leef met n voortdurend veranderende gladde wereld Die teorie van Teotl kan gesien word as n vorm van panteisme 44 Asteek filosowe het teoriee oor metafisika epistemologie waardes en estetika ontwikkel Asteke etiek was gefokus op die soek na tlamatiliztli kennis wysheid wat gebaseer was op matigheid en balans in alle handelinge soos in die Nahua spreekwoord die middelste goed is nodig 44 Die Inka beskawing het ook n elite klas filosoofgeleerdes genoem die Amawtakuna wat belangrik was in die Inka onderwysstelsel as onderwysers van godsdiens tradisie geskiedenis en etiek Sleutelkonsepte van die Andes denke is Yanantin en Masintin wat n teorie bevat van komplementere teenoorgesteldes wat polariteite soos manlik vroulik donker lig as interafhanklike dele van n harmonieuse geheel beskou 45 Vroue in filosofie Wysig Hannah Arendt in 1975 Alhoewel mans oor die algemeen die filosofiese diskoers oorheers het het vrouefilosowe dwarsdeur die geskiedenis betrokke geraak Antieke voorbeelde is Hipparchia van Maroneia aktief ongeveer 325 vC en Arete van Cyrene aktief 5 tot 4de eeu vC Sommige vrouefilosowe is aanvaar gedurende die Middeleeuse en moderne eras maar geeneen het deel geword van die Westerse kanon tot in die 20ste en 21ste eeu toe baie mense daarop dui dat G E M Anscombe Hannah Arendt Simone de Beauvoir en Susanne Langer die kanon binnegegaan het 46 47 48 In die vroee 1800 s het sommige kolleges en universiteite in die Verenigde Koninkryk en die VSA vroue begin toelaat en meer vroulike akademici opgelewer Nietemin dui die Amerikaanse onderwysdepartemente uit die negentigerjare aan dat min vroue in die filosofie beland het en dat filosofie een van die minste gelyke geslagsverdeling in die geesteswetenskappe aandui terwyl vroue erens tussen 17 en 30 van die filosofiese fakulteit uitmaak volgens enkele studies 49 Velde van filosofie WysigFilosofiese vraagstukke kan in verskillende velde gegroepeer word Hierdie groeperings laat filosowe toe om op n stel soortgelyke onderwerpe te konsentreer en met ander denkers wat in dieselfde vrae belangstel te kommunikeer Die groeperinge vergemaklik ook filosofie vir studente om te benader Studente kan die basiese beginsels wat by een aspek van die veld betrokke is leer sonder om oorweldig te word met die hele stel filosofiese teoriee Verskeie bronne bied verskillende skemas van kategorisering aan Die kategoriee wat in hierdie artikel aangeneem word streef na breedte en eenvoud Hierdie vyf hoofvertakkings kan in ondervertakkings geskei word en elke ondervertakking bevat baie spesifieke studierigtings 50 51 Metafisika en epistemologie Waardeteorie Wetenskap logika en wiskunde Geskiedenis van die filosofieHierdie indelings is nie volledig nie en ook nie onderling uitsluitend nie n Filosoof kan spesialiseer in Kantiaanse epistemologie of Platoniese estetika of moderne politieke filosofie Verder oorvleuel hierdie filosofiese ondersoeke soms met mekaar en met ander navrae soos wetenskap godsdiens of wiskunde 52 Epistemologie Wysig Dignaga stig n skool vir Boeddhistiese epistemologie en logika Sien hoofartikel EpistemologieEpistemologie is die vertakking van die filosofie wat kennis bestudeer 53 Epistemoloe ondersoek vermoedelike bronne van kennis waaronder perseptuele ervaring rede geheue en getuienis Hulle ondersoek ook vrae oor die aard van waarheid geloof regverdiging en rasionaliteit 54 Een van die opvallendste epistemologiese debatte in die vroee moderne periode was tussen empirisme en rasionalisme Empirisme plaas klem op waarnemingsbewyse via sensoriese ervaring as die bron van kennis Empirisme word geassosieer met n posteriori kennis wat verkry word deur ervaring soos wetenskaplike kennis Rasionalisme plaas klem op rede as n bron van kennis Rasionalisme word geassosieer met a priori kennis wat onafhanklik is van ervaring soos logika en wiskunde Filosofiese skeptisisme wat sommige of alle aansprake op kennis betwyfel was dwarsdeur die geskiedenis van die filosofie n onderwerp van belang Filosofiese skeptisisme dateer duisende jare terug uit antieke filosowe soos Pyrrho van Elis en verskyn prominent in die werke van die moderne filosowe Rene Descartes en David Hume Skeptisisme is n sentrale onderwerp in hedendaagse epistemologiese debatte 54 Een sentrale debat in die hedendaagse epistemologie is oor die voorwaardes wat nodig is vir n opvatting om as kennis gereken te word wat waarheid en regverdiging kan insluit Hierdie debat was grotendeels die resultaat van pogings om die Gettier probleem op te los 54 n Ander algemene onderwerp van kontemporere debatte is die terugvalprobleem wat voorkom wanneer jy probeer om enige opvatting stelling of voorstel te bewys of te regverdig Die probleem is dat die bron van die regverdiging ookal mag wees die bron moet of sonder regverdiging wees in welke geval dit as n arbitrere grondslag vir geloof moet beskou word of dit moet n verdere regverdiging he in welke geval die regverdiging of moet wees die resultaat van sirkulere redenering soos in samehang of die resultaat van n oneindige terugval soos in oneindigheid 54 Metafisika Wysig Sien hoofartikel MetafisikaMetafisika is die bestudering van die algemeenste kenmerke van die werklikheid soos bestaan tyd voorwerpe en hul eienskappe omvang en hul dele gebeure prosesse en oorsaak en die verhouding tussen gees en liggaam Metafisika sluit kosmologie in die bestudering van die wereld in sy geheel en ontologie die studie van wese n Groot besprekingspunt is tussen realisme wat die standpunt handhaaf dat daar entiteite is wat onafhanklik van hul geestelike persepsie bestaan en idealisme wat meen dat die werklikheid geestelik gekonstrueer of andersins immaterieel is Metafisika fokus op die onderwerp van identiteit Essensie is die stel eienskappe wat n objek maak wat dit fundamenteel is en waarsonder dit sy identiteit verloor terwyl n geluk n eienskap is wat die voorwerp het waarsonder die voorwerp steeds sy identiteit kan behou Die konkrete is voorwerpe wat beweer word dat hulle in ruimte en tyd bestaan in teenstelling met abstrakte voorwerpe soos getalle en universele beginsels wat eienskappe is wat gehou word deur veelvuldige besonderhede soos rooiheid of geslag Die tipe bestaan indien enige van universele beginsels en abstrakte voorwerpe is n debatspunt Logika Wysig Sien hoofartikel LogikaLogika is die studie van redenasie en argumente Deduktiewe redenasie is wanneer gevolgtrekkings onvermydelik geimpliseer word gegewe sekere uitgangspunte Afleidingsreels word gebruik om gevolgtrekkings soos modus ponens af te lei waar gegee word dat A en As A dan B dan moet B afgelei word Omdat gesonde redenering n noodsaaklike element van alle wetenskappe 55 sosiale wetenskappe en geesteswetenskappe is het logika n formele wetenskap geword Subvelde sluit in wiskundige logika filosofiese logika modale logika berekeningslogika en nie klassieke logika n Belangrike vraag in die filosofie van wiskunde is of wiskundige entiteite objektief is en ontdek word wat wiskundige realisme genoem word of uitgedink word wat wiskundige antirealisme genoem word Sien ook WysigOntologie Etiek Estetika Empirisme Fenomenologie Idealisme Logiese Positivisme Kritiese teorie Kritiese denke Wetenskapsfilosofie Taalfilosofie Prosesfilosofie Rasionalisme Nominalisme Logika Antieke filosofie Politieke filosofie Geestesfilosofie philosophy of mind Filosofiese denkbewegings Moderne filosofie Oosterse filosofie Westerse filosofieVerwysings Wysig 1 0 1 1 Philosophy www etymonline com Online Etymological Dictionary Besoek op 19 Maart 2016 Die Engelse woord philosophy word in ongeveer 1300 gedefinieer as kennis knowledge kennisversameling body of knowledge Shapin Steven 1998 Filosofie op Google Boeke The Scientific Revolution Check url value help 1st uitg University Of Chicago Press ISBN 978 0 226 75021 7 Briggle Robert Frodeman and Adam 11 Januarie 2016 When Philosophy Lost Its Way Opinionator in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Maart 2020 Besoek op 25 April 2016 Sartwell Crispin 2014 Zalta Edward N red Beauty Spring 2014 uitg Plato Hippias Major Loeb Classical Library Loeb Classical Library Besoek op 27 April 2016 Feyerabend Paul Hacking Ian 2010 Filosofie op Google Boeke Against Method Check url value help 4th uitg Verso ISBN 978 1 84467 442 8 Nozick Robert Political Philosophy Internet Encyclopedia of Philosophy www iep utm edu Besoek op 25 April 2016 Rawls John Internet Encyclopedia of Philosophy www iep utm edu Besoek op 25 April 2016 More Thomas 2015 Filosofie op Google Boeke Utopia Check url value help in Engels Courier Corporation ISBN 978 0 486 11070 7 Online Etymology Dictionary etymonline com in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 September 2017 Besoek op 25 April 2020 Kant Immanuel 2012 Kant Groundwork of the Metaphysics of Morals 2de uitgawe Cambridge University Press ISBN 9781107401068 Antieke Griekse filosofie is in drie vertakkings verdeel natuurwetenskap etiek en logika McGinn Colin 1993 Problems in Philosophy The Limits of Inquiry 1ste uitgawe Wiley Blackwell ISBN 978 1 55786 475 8 Video amp Audio Why isn t there more progress in philosophy Metadata www sms cam ac uk Besoek 25 April 2016 Brewer Talbot 2011 The Retrieval of Ethics 1ste uitgawe Oxford New York Oxford University Press ISBN 978 0 19 969222 4 Kenny Anthony A New History of Western Philosophy Hoofstuk 1 Gottlieb Anthony The Dream of Reason A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance 1ste Uitgawe Hoofstukke 1 en 2 Sanskrit Dictionary for Spoken Sanskrit spokensanskrit org in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 November 2019 Besoek op 4 Mei 2020 John Bowker Oxford Dictionary of World Religions bl 259 Wendy Doniger 2014 On Hinduism Oxford University Press p 46 ISBN 978 0 19 936008 6 Karl Potter 1961 A Fresh Classification of India s Philosophical Systems Journal of Asian Studies 21 1 25 32 doi 10 2307 2050985 JSTOR 2050985 Andrew Nicholson 2013 Unifying Hinduism Philosophy and Identity in Indian Intellectual History Columbia University Press ISBN 978 0231149877 pp 2 5 P Bilimoria 2000 Indian Philosophy Editor Roy Perrett Routledge ISBN 978 1135703226 bl 88 William A Young 2005 The World s Religions Worldviews and Contemporary Issues Pearson Prentice Hall pp 61 64 78 79 ISBN 978 0 13 183010 3 Sushil Mittal Gene Thursby 2017 Religions of India An Introduction Taylor amp Francis pp 3 5 15 18 53 55 63 67 85 88 93 98 107 115 ISBN 978 1 134 79193 4 dravya Jainism Encyclopaedia Britannica in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Mei 2020 Paul Dundas 2002 The Jains Psychology Press pp 2 3 45 49 260 261 ISBN 978 0 415 26606 2 Paul Dundas 2002 The Jains Psychology Press pp 163 174 ISBN 978 0 415 26606 2 Natubhai Shah 2004 Jainism The World of Conquerors Motilal Banarsidass pp 90 95 ISBN 978 81 208 1938 2 Richard Gombrich 2006 Theravada Buddhism Routledge p 47 ISBN 978 1 134 90352 8 Aanhaling Daar word beweer dat alle fenomalistiese bestaan in Boeddhisme drie ineenskakelende kenmerke het tydelikheid lyding en gebrek aan siel of wese Robert E Buswell Jr Donald S Lopez Jr 2013 The Princeton Dictionary of Buddhism Princeton University Press pp 42 47 ISBN 978 1 4008 4805 8 Westerhoff Jan The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy Oxford University Press 2018 bl 37 Westerhoff Jan The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy Oxford University Press 2018 bl xxiv Ian Kesarcodi Watson 1978 Hindu Metaphysics and Its Philosophies Sruti and Darsana International Philosophical Quarterly 18 4 413 432 doi 10 5840 ipq197818440 Edward Craig 2013 Concise Routledge Encyclopedia of Philosophy Routledge pp 353 354 ISBN 978 1 134 59391 0 Aanhaling Hindoe filosofie is die langste oorlewende filosofiese tradisie in Indie Dit is gebruiklik om ses Hindoe skole te noem van die meer as n dosyn wat bestaan het en sodoende verskeie in n enkele skool saamgevoeg het Dit is veral die geval met Vedanta Die ses is in drie pare gelys Samkhya Yoga Vedanta Mimamsa Nyaya Vaisheshika M Chadha 2015 The Routledge Handbook of Contemporary Philosophy of Religion Redakteur Graham Oppy Routledge ISBN 978 1844658312 bl 127 128 Arvind Sharma 1990 A Hindu Perspective on the Philosophy of Religion Palgrave Macmillan pp 1 2 ISBN 978 1 349 20797 8 Aanhaling Die houding jeens die bestaan van God wissel binne die Hindoe godsdienstige tradisie Dit is miskien nie heeltemal onverwags nie gegewe die verdraagsaamheid vir leerstellige diversiteit waarvoor die tradisie bekend is Van die ses ortodokse stelsels van die Hindoe filosofie is daar slegs drie wat die vraag in detail bespreek Dit is die denkskole wat bekend staan as Nyaya Yoga en die teistiese vorme van Vedanta Frazier Jessica 2011 The Continuum companion to Hindu studies London Continuum bl 1 15 ISBN 978 0 8264 9966 0 Garfield Jay L and William Edelglass eds 2011 Chinese Philosophy The Oxford Handbook of World Philosophy Oxford Oxford University Press ISBN 9780195328998 Ebrey Patricia 2010 The Cambridge Illustrated History of China New York Cambridge University Press p 42 Janz Bruce B 2009 Philosophy in an African Place Plymouth UK Lexington Books bl 74 79 41 0 41 1 Whiteley Peter M 1998 Native American philosophy Routledge Encyclopedia of Philosophy Taylor amp Francis doi 10 4324 9780415249126 N078 1 Pierotti Raymond 2003 Communities as both Ecological and Social entities in Native American thought Native American Symposium 5 Durant OK Southeastern Oklahoma State University Geargiveer van original 4 April 2016 Portilla Miguel Leon 1990 Use of Tlamatini inAztec Thought and Culture A Study of the Ancient Nahuatl Mind Miguel Leon Portilla ISBN 9780806122953 Besoek op 12 Desember 2014 44 0 44 1 IEP Aztec Philosophy http www iep utm edu aztec Webb Hillary S 2012 Yanantin and Masintin in the Andean World Complementary Dualism in Modern Peru Duran Jane Eight women philosophers theory politics and feminism University of Illinois Press 2005 Why I Left Academia Philosophy s Homogeneity Needs Rethinking Hippo Reads Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Junie 2017 Haldane John Junie 2000 In Memoriam G E M Anscombe 1919 2001 The Review of Metaphysics 53 4 1019 1021 JSTOR 20131480 Salary Promotion and Tenure Status of Minority and Women Faculty in U S Colleges and Universities National Center for Education Statistics Statistical Analysis Report Maart 2000 U S Department of Education Office of Education Research and Improvement Report NCES 2000 173 1993 National Study of Postsecondary Faculty NSOPF 93 Sien ook Characteristics and Attitudes of Instructional Faculty and Staff in the Humanities National Center For Education Statistics E D Tabs July 1997 U S Department of Education Office of Education Research and Improvement Report NCES 97 973 1993 National Study of Postsecondary Faculty NSOPF 93 A Taxonomy of Philosophy Kenny 2012 Plantinga Alvin 2014 Zalta Edward N red Religion and Science Spring 2014 uitg Epistemology Encyclopedia Britannica Besoek op 22 Junie 2020 54 0 54 1 54 2 54 3 Epistemology Stanford Encyclopedia of Philosophy Besoek op 30 Junie 2020 Carnap Rudolf 1953 Inductive Logic and Science Proceedings of the American Academy of Arts and Sciences 80 3 189 197 doi 10 2307 20023651 JSTOR 20023651 Sien ook WysigLys van filosoweEksterne skakels Wysig Wikimedia Commons het meer media in die kategorie Filosofie Wikisource Geargiveer 30 Oktober 2007 op Wayback Machine by Wikiboeke Wikiwoordeboek het n inskrywing vir filosofie Ontsluit van https af wikipedia org w index php title Filosofie amp oldid 2434800,