×
Chili

Chili (Spaans: Chile, [ˈtʃile],(hulp·inligting)), amptelik die Republiek Chili (República de Chile, [reˈpuβlika ðe ˈtʃile],(hulp·inligting)), is ’n unitêre presidensiële grondwetlike republiek geleë aan die suidwestelike kus van Suid-Amerika. Chili is lank en smal en strek in 'n noord-suidrigting oor ’n afstand van sowat 4 300 kilometer, terwyl dit op sy breedste in 'n oos-wesrigting maksimaal 400 kilometer van die weskus tot by die grens met Argentinië strek. Dié land behels verskillende klimaatsones wat van tropiese woestyne in die noorde tot by die koel gematigde en subpolêre woudsones van Suid-Chili strek. Dit het lae berge langs die kus, ’n vrugbare vallei, en die Andesgebergte in die ooste.

República de Chile
Republiek Chili
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Por la Razón o la Fuerza
(Spaans vir: "Deur reg of mag")
Volkslied: Himno nacional de Chile
Hoofstad Santiago de Chilea

33°26′S70°39′W /33.433°S 70.650°W /-33.433; -70.650

Grootste stad Santiago de Chile
Amptelike tale Spaans (de facto)
Regering Unitêre presidensiële
grondwetlike republiek
Sebastián Piñera
Onafhanklikheid
• Eerste Regering
• Verklaar
• Erken
• Huidige grondwet
van Spanje
18 September 1810
12 Februarie 1818
24 April 1844
11 September 1980c
Oppervlakte
- Totaal

- Water (%)

756 096,3b km2 (38ste)
291 930,4 myl2
1,07
Bevolking
- 2016-skatting
- 2017-sensus
- Digtheid

17 909 754 (64ste)
17 574 003
24 / km2 (198ste)
62,2 / myl2
BBP (KKP)
- Totaal
- Per capita
2018-skatting

$472,413 miljard (42ste)
$25 425 (53ste)

BBP (nominaal)
- Totaal
- Per capita
2018-skatting

$265,224 miljard (38ste)
$14 274 (41ste)

MOI (2015) 0,847 (38ste) –baie hoog
Gini (2015) 47,7hoog
Geldeenheid Peso (CLP)
Tydsone
- Somertyd
CLT/EAST (UTC-3 en -5)
nie toegepas nie (UTC-3 en -5)
Internet-TLD .cl
Skakelkode +56
a. Die wetgewende gesag is in Valparaíso gesetel.
b. Insluitend die Paaseiland en die Salas y Goméz-eiland; uitsluitend die 1 265 853,7 km² (488 748,8 myl²) van die geëiste gebied Antártica Chilena.
c. Die grondwet is in 1989 en 2005 gewysig.
Santiago de Chile is die hoofstad en grootste stedelike sentrum van Chili

Chili word in die weste deur die Stille Oseaan, in die noorde deur Peru, in die noordooste deur Bolivië, in die ooste deur Argentinië en in die suide deur die Suidelike Oseaan begrens. Die Straat van Magellaan, wat volledig onder Chili se beheer val, bied dié land ook toegang tot die Atlantiese Oseaan in die ooste. Naas sy vastelandgebiede maak ook die Paaseiland (of Rapa Nui) in die Stille Oseaan, die eiland Salas y Goméz, die Juan-Fernández-eilandgroep met Robinson-Crusoe-eiland, die Desventuradas-eilande en die eilandgroepe van Ildefonso en Diego-Ramirez in die suide deel uit van Chileense grondgebied. Dié land maak daarnaas ook aanspraak op ’n gebied in Antarktika (Antártica Chilena) met ’n oppervlakte van sowat 1,266 miljoen vierkante kilometer rondom die Antarktiese Skiereiland.

Danksy die ekonomiese beleid en vryemarkhervormings van Augusto Pinochet se demokratiese opvolgers het Chili tot een van die welvarendste lande in Latyns-Amerika en mees stabiele nasies in Suid-Amerika ontwikkel. Volgens die Verenigde Nasies se Menslike ontwikkelingsindeks (MOI) is Chili tans dié land met die hoogste lewensgehalte in Latyns-Amerika. Chili is een van die belangrikste koperprodusente ter wêreld, ’n beduidende uitvoerder van wyn en ook een van Suid-Afrika se grootste mededingers op die internasionale vrugtemark.

Inhoud

Almagro se ekspedisie suid van Peru na Chili in 1535 en 1536
Kaart van Chili deur Cornelius van Wytfliet in 1597

Die herkoms van die woord Chili is nog steeds onduidelik. Volgens die 17de eeuse Spaanse kroniekskrywer Diego de Rosales, het die Inkas die vallei van Aconcagua "Chili" deur korrupsie van die naam van ’n Picunche-stamhoof ("cacique") Tili genoem, wie die gebied tydens die verowering deur die Inkas beheers het. ’n Ander teorie wys na die ooreenkoms van Aconcagua se vallei met dié van die Casmarivier in Peru, waar ’n dorp en ’n vallei met die naam chili was.

Ander teorieë beweer dat Chili se naam afgelei is van ’n inheemse Amerikaanse woord wat óf "einde van die aarde" óf "seemeeue" kon beteken; van die Mapuche-woord chilli wat kon beteken "waar die land eindig" of van die Quechua-woord chiri, "koud" of tchili, beteken óf "sneeu" óf "die diepste punt van die Aarde". Nog ’n oorsprong word toegeskryf aan chilli, die onomatopoeise cheele-cheele — die Mapuche se nabootsing van die gekweel van ’n voël wat plaaslik bekend staan as trile.

Die Spaanse conquistadores het die naam van die Inkas gehoor en die min oorlewendes van Diego de Almagro se eerste Spaanse ekspedisie suid van Peru in 1535 en 1536 het hulself die "manne van Chili" genoem. Uiteindelik is Almagro gekrediteer met die universalisasie van die naam Chili, na die sodanige benaming van die Mapocho-vallei. Die ouer spelling "Chili" is in Engels gebruik tot ten minste 1900 voordat dit deur "Chile" vervang is. In Afrikaans en Nederlands het die naam Chili gebruiklik gebly.

Vroeë geskiedenis

Tulor-nedersetting (800 v.C. tot 1100 n.C.) van die Atacameños in die noorde van Chili
Cerro Grande de La Compañía het een van die mees suidelike vestings van die Inka-ryk gehuisves

Die oudste spore van menslike vestigings is meer as 18 500 jaar oud en is in Monte Verde gevind. Dit is in die suidelike Sentraal-Chili suidwes van Puerto Montt geleë en hoort tot die oudste menslike nedersettings op die Amerikaanse vasteland wat ooit gevind is.

In oases binne die Atacamawoestyn van Suid-Peru en Noord-Chili het tussen 8000 en 2000 v.C. die Chinchorro-kultuur bestaan, ’n jagter-versamelaar-volk wat veral vir hul mummies bekend staan. Omtrent 2000 v.C. het in die noorde landbou en mak maak van vee opgekom. Omtrent 600 n.C. is die Paaseiland deur Polinesiese volke bevolk wat ná sowat 400 jaar hul bloeitydperk beleef en die bekende moai opgerig het.

Vanaf 1493 tot 1527 het die noorde van die huidige Chili aan die Inka-ryk behoort. Die Mapuche het baie pogings wat die Inkas onderneem het om die gebied te verower, ten spyte van hul gebrek aan staatsorganisasie, suksesvol weerstaan. Hulle het teen Sapa Inka Tupac Yupanqui en sy weermag geveg. Die gevolg van die bloedige drie-dae-konfrontasie wat as die "Slag van die Maule" bekend staan, was dat die Inka se verowering van Chileense gebiede aan die Maule-rivier geëindig het.

Die Spaanse koloniale bewind

Pedro de Valdivia, die eerste koninklike goewerneur van Chili (1540–1547)
Pedro de Valdivia stig Santiago de Chile – skildery deur Pedro Lira in 1889
Die Arauco-oorlog. Die skildery toon ’n vrou wat tydens ’n malón deur Mapuche ontvoer word
Lautaro, leier van die Mapuche (1553–1557)
Chileense patriotte – skildery deur Johann Moritz Rugendas

Nadat Christophorus Columbus die Amerikas in 1492 vir Spanje ontdek het, het die Europese verkenning en verowering van die twee kontinente begin. In 1520 het die Portugese ontdekkingsreisiger Ferdinand Magellaan in diens van Spanje die Straat van Magellaan tydens sy omseiling van die wêreld ontdek. Die naaste Europeërs, wat die gebied van Chili bereik het, was Diego de Almagro el Mozo, ’n Spaanse conquistador en mededinger van Francisco Pizarro, en sy gevolgskap. Hulle het in 1535 vanaf Peru vertrek op soek na goud in die suide, maar is deur die inheemse bevolking teruggedryf. Die eerste blywende Europese nedersetting, Santiago de Chile, is op 12 Februarie 1541 deur Pedro de Valdivia gestig. Sedert 1542 het Chili deel uitgemaak van die Vise-Koninkryk Peru.

Hoewel die Spanjaarde nie die omvattende goud- en silwer-rykdom waarna hulle gesoek het gevind het nie, het hulle die landbou-potensiaal van Chili se sentrale vallei ontdek. Dus het Chili ’n belangrike verskaffingsvennoot van landbougoedere vir ander Spaanse kolonies geword.

Die Spanjaarde kon danksy die weerstand van die Mapuche-bevolking nie die suidelike gebiede verower nie. Die konflik, wat as die Arauco-oorlog bekend staan, was ’n lang stryd, waarin vreedsame fases met skermutselinge gewissel het. Dit het ’n aanlopende Spaanse kolonisasie van die suide verhoed, omdat nedersettings en vestings kort ná hul stigting weer deur die inheemse bevolking verwoes is. Een van die bekendste Mapuche-leiers tydens die Arauco-oorlog was Galvarino. Vanaf 1602 het die Bío Bío-rivier de facto die suidelike grens van die Spaanse kolonie gevorm. Die suksesvolle weerstand deur die Mapuche het die Spanjaarde in 1641 gedwing om hulle onafhanklikheid in die verdrag van Quillín te erken. Daarmee het die Bio Bío-rivier die noordelike grens van die Mapuche-staat geword en die Mapuche die enigste inheemse bevolking van Latyns-Amerika wat in hul eie landgebied geregeer het. Hoewel daar dan ook herhaaldelik nie-suksesvolle pogings onderneem is om die gebied te verower, het die grensverloop tot die einde van die koloniale heerskappy bestaan. Eers onder president José Joaquín Pérez, wat in 1861 die "vreedsame sluiting van Araukanië" begin het, het die onafhanklike republiek van Chili die suidelike gebied in 1883 verower.

Benewens die stryd teen die inheemse bevolking het ernstige aardbewings, tsoenamis en vulkaniese uitbarstings ook die ontwikkeling van dié land belemmer. Baie stede is heeltemal vernietig, soos Concepción in 1570 en Valdivia in 1575. Die Chileense kusstede is tydens die 16de en 17de eeue blootgestel aan gereelde aanvalle deur Engelse seerowers; onder andere het Francis Drake in 1578 Valparaíso verower en 'n skip vol Chileense wyn gekaap.

In 1609 is die Kapiteinsgeneraliteit Chili gestig wat in afhanklikheid van die Vise-Koninkryk Peru gestaan het. In 1778 het Chili ’n soewereine Kapiteinsgeneraliteit met handelsvryheid binne die Spaanse Koninkryk geword.

Die 19de eeu

Die vier stigters van die Chileense Republiek (v.l.n.r.): José Miguel Carrera, Bernardo O'Higgins, José de San Martín en Diego Portales
Argentynse en Chileense troepe onder José de San Martín tydens die slag van Chacabuco op 12 Februarie 1817
Proklamasie en sweer van die onafhanklikheid van Chili – skildery deur Pedro Subercaseaux Errázuriz in 1945
Fiestas Patrias van Chile, 1854
Die Esmeralda sink tydens die seeslag voor Iquique gedurende die Salpeteroorlog op 21 Mei 1879
Die grensverloop tussen Peru, Bolivië en Chili voor en na die Salpeteroorlog van 1879. Die geskakeerde streke behoort nou aan Chili en Argentinië
Die Chileense vloot se aanval op Valparaíso tydens die Chileense burgeroorlog van 1891

Nadat die Spaanse vaderland tydens die Napoleontiese Oorloë deur Frankryk beset is en Napoleon sy broer Josef Bonaparte in 1808 as koning van Spanje aangestel het, het Chili na onafhanklikheid begin streef. Op 18 September 1810 is ’n junta gevorm, wat sy lojaliteit met Ferdinand VII, die afgesette monarg van Spanje, verklaar en ’n outonome republiek binne die Spaanse Ryk geproklameer het. Hierdie datum word as die begin van onafhanklikheidswording in Chili gevier.

As gevolg van hierdie ontwikkeling het die beweging vir volle onafhanklikheid onder leierskap van José Miguel Carrera (een van die mees bekende patriotte) en sy twee broers Juan José en Luis Carrera wyer steun ervaar. Spaanse pogings om sy beheer oor sy koloniale ryk in die Amerikas tydens die Reconquista weer in te stel het tot ’n uitgerekte stryd gelei, insluitend binnegevegte onder Bernardo O'Higgins, wat Carrera se leierskap bevraagteken het.

Die afwisselende oorlogvoering het voortgeduur tot 1817. Terwyl Carrera in Argentynse ballingskap was, het O'Higgins en die anti-Carrera kohort José de San Martín, held van die Argentynse Onafhanklikheidsoorlog, ’n weermag gelei wat die Andes oorsteek en die rojaliste in Chili verslaan het. Op 12 Februarie 1818 is Chili as ’n onafhanklike republiek geproklameer.

Met die patriotte se neerlaag in die slag van Rancagua op 1/2 Oktober 1814 het Spanje weer die mag in Chili oorgeneem, maar in die slag van Chacabuco tussen 12 en 14 Februarie 1817 het ’n Argentyns-Chileense weermag onder generaal José de San Martín die Spanjaarde verslaan. Met die slag van Maipú op 5 April 1818 is die Spaanse heerskappy uiteindelik beëindig. San Martín het ten gunste van Bernardo O'Higgins afstand van sy presidentskap gedoen. Spanje het die onafhanklikheid van Chili eers op 24 April 1844 amptelik erken.

Die politieke opstand het min sosiale veranderinge gebring en die 19de eeuse Chileense gemeenskap het die essensie van die gestratifiseerde koloniale sosiale struktuur bewaar wat grootliks beïnvloed is deur die regerende klas en die Rooms-Katolieke Kerk. Die bedanking en self-ballingskap van generaal O'Higgins in 1823 het nie ’n einde aan die politieke binnegevegte gebring nie. Die burgerlike konflik met fokus hoofsaaklik op die kwessies van anti-klerikalisme en regionalisme het voortbestaan. Hierdie gebeure het tot die Chileense burgeroorlog van 1829–1830 tussen konserwatiewe Pelucones en die liberaalgesinde Pipiolos gelei. Dié konflik is beëindig met die nederlaag van die liberale kragte en die goedkeuring van ’n nuwe grondwet in 1833 wat van krag sou bly tot in 1925.

Vanaf 1836 tot 1839 het die Peru-Boliviaanse Konfederasieoorlog teen Bolivië en Peru plaasgevind wat deur die Argentyns-Chileense alliansie gewen is. Ná die oorlog is die Peru-Boliviaanse Konfederasie ontbind en Peru moes sy skuldlas vir die Chileense ondersteuning tydens die onafhanklikheidsoorlog teen Spanje betaal.

Ná die opkoms van liberale burgerregtebewegings en geïnspireer deur die Europese Rewolusies van 1848 het die Chileense Rewolusie in April 1851 uitgebreek, toe die liberale gepoog het om die konserwatiewe regering onder president Manuel Montt omver te werp en die Chileense Grondwet van 1833 af te skaf. Na verskeie gevegte en beleërings teen die einde van Desember 1851 het regeringsmagte die opstand uiteindelik onderdruk.

Op 17 September 1865 het Chili oorlog teen Spanje verklaar, nadat Spanje gepoog het om met militêre ingryping groter invloed in Peru te verkry. Tydens die Spaans-Suid-Amerikaanse oorlog het die seeslae van Papudo en van Abtao by die Chiloé-eiland plaasgevind. Op 5 Desember 1865 het Peru ’n alliansie met Chili gesluit, om teen die gemeenskaplike vyand te veg. Die Spanjaarde het op 31 Maart 1866 die hawestad Valparaíso massief gebombardeer, maar die konflik met Spanje kon eers tydens die verdrae van 1871 en 1883 finaal opgelos word.

Tydens die 19de eeu is daar 'n toenemende emigrasie van nie-Spaanse Europeërs ná Chili, waaronder Duitsers, wie se spore veral in die suidelike en sentrale deel van dié land nog gesien kan word (Valdivia, Osorno, Puerto Montt, Puerto Varas, Frutillar, Puerto Natales).

Tydens die Salpeteroorlog vanaf 1879 tot 1884 het Chili die Atacamawoestyn, destyds deel van Bolivië en Peru, Lima en Peru se kuslyn beset. In die vredesverdrag van 1904 het Bolivië sy vrye toegang tot die Stille Oseaan aan Chili oorhandig. In die verowerde gebiede is later groot koperneerslae gevind: Chuquicamata, die grootste kopermyn ter wêreld, is in dié gebied geleë. Peru het in die verdrag van Ancón die huidige gebiede van Arica, Parinacota en Tarapacá as vergoeding aan Chili oorhandig.

Politieke verskille tussen die destydse president van Chili, José Manuel Balmaceda, en die Chileense kongres in Januarie het tot die uitbreek van die Chileense burgeroorlog van 1891 gelei. Dié oorlog het twee kampe gehad: aan die een kant die Chileense weermag, wat die president ondersteun het, en aan die ander kant die Chileense vloot, wat die kongres ondersteun het. Nadat die Chileense vloot die weermag verslaan het, het president Balmaceda selfmoord gepleeg.

Ondanks die grensverdrag van 1881 met Argentinië het die grensgeskil in 1893 vererger, omdat die kontrak die Andes as grens vermeld het: Die grenslyn verloop "oor die hoogste berge wat die waterskeiding vorm". Op sommige gebiede het hierdie definisie tot omstrede resultate gelei. In die noorde het Bolivië met Argentinië ’n deel van die Puna teen Tarija geruil, nadat Chili die Puna-streek in die Salpeteroorlog beset het. ’n Wapenwedloop het tussen Chili en Argentinië begin. Slegs deur ’n arbitrasieproses kon die grenskonflik in 1902 beëindig word. Patagonië en Vuurland is opnuut verdeel, waarby Chili 54 000 km² en Argentinië 40 000 km² ontvang het. Die grensgeskil met Bolivië is in 1904 in ’n vredesverdrag finaal beëindig. Hierdie ooreenkoms is volgens internasionale reg bindend, maar word gedeeltelik deur Bolivië, wat toegang tot die Stille Oseaan eis, bevraagteken.

Die 20ste eeu

Augusto Pinochet, diktator tussen 1973 en 1990
Italiaanse immigrante in Capitan Pastene in Suid-Chili in 1910
Die Beagle-kanaal tussen Argentinië en Chili
Salvador Allende, president vanaf 1970 tot 1973
Kaart van die Beagle-kanaal met die huidige grensverloop

Chili het tydens die Eerste Wêreldoorlog neutraal gebly, maar die binnelandse situasie was nog steeds onstabiel. Net twee seeslagte het tydens die Groot Oorlog voor die Chileense kus plaasgevind, waaraan Chili nie deelgeneem het nie: Die Slag van Coronel op 1 November 1914 en die Slag van Más a Tierra op 14 Maart 1915; albei tussen die vlotte van die Verenigde Koninkryk en die Duitse Keiserryk. President Arturo Alessandri is in 1924 deur ’n militêre staatsgreep afgesit. Toe in 1925 ’n nuwe grondwet bekend gestel is het hy in Maart 1926 egter die mag weer oorgeneem. Tot 1932 kon Carlos Ibáñez del Campo dié land met diktatoriese middels die langste tydperk beheers. In 1932 is die grondwetlike orde herstel en die Radikale Party het in die volgende 20 jaar die sterkste politiese krag geword.

Chili is deur die Groot Depressie van 1929/30 swaar geskud. Die pryse vir die belangrikste uitvoerprodukte koper en salpeter het dramaties getuimel. Vanaf die 1930's het ’n stadige herstel in dié land plaasgevind wat in 1938 deur ’n staatsgreeppoging deur die Nasionaal-Sosialistiese Beweging van Chili en die daaropvolgende slagting onderbreek is.

Die langste tyd van die Tweede Wêreldoorlog het Chili uit oorweging vir die talle Duits-Chilene neutraal gebly, maar in 1944 het president Juan Antonio Ríos Morales besluit om aan die kant van die Geallieerdes die oorlog toe te tree. Die invloed op die oorlog was nie juis veel nie.

Op 24 Oktober 1945 word Chili ’n stigterslid van die Verenigde Nasies, op 31 Desember 1945 ’n lidland van die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldbank, en op 30 April 1948 ’n stigterslid van die Organisasie van Amerikaanse Lande.

Op 22 Mei 1960 is Chili deur die sterkste aardbewing, wat nog ooit waargeneem is, geskud. Dit het tot ’n reusetsoenami gelei wat groot dele van die kus verwoes het en die lewens van meer as 1 655 mense geëis het.

Vanaf 30 Mei tot en met 17 Junie 1962 het Chili as gasheer van die 7de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi opgetree wat deur Brasilië gewen is.

In 1969 het Chili ’n stigtingslid van die Andesgemeenskap geword, maar het dit in 1976 weer verlaat en is tans ’n geassosieerde lid.

Danksy die tydelike ondersteuning van die Christelik-Demokratiese Party het Chili in 1970 die eerste land in Latyns-Amerika geword, waar ’n marxistiese politikus, Salvador Allende, demokraties as staatshoof verkies is. Ná Kuba was Chili wel die tweede land in die Amerikas onder ’n sosialistiese regering. Dit het gelyk asof die sogenaamde domino-effek, wat in 1954 deur die Amerikaanse president Dwight D. Eisenhower opgestel is, bevestig word.

Allende het voortgegaan met die politieke, ekonomiese en sosiale hervormings van sy Christelik-Demokratiese voorganger Eduardo Frei, wat die kopermynbou genasionaliseer en landhervormings begin het, maar uiteindelik het sy pogings om sosialistiese hervormings op ’n vreedsame manier deur te voer tot ekonomiese en politieke chaos gelei. Ná drie jaar is Allende se bewind op 11 September 1973 in ’n bloedige staatsgreep omvergewerp en hy het aansluitend selfmoord gepleeg. Hierdie staatsgreep is tydens Richard Nixon se presidentskap deur die Verenigde State se buitelandse intelligensiediens Central Intelligence Agency in groot mate ondersteun.

Tydens Pinochet se bewind het duisende menseregteskendings soos marteling, sluipmoorde en ’n onbekende aantal mense wat verdwyn het (Desaparecidos), plaasgevind. Veral opposisiepolitici en aanhangers van Allende is in konsentrasiekampe aangehou en in die Estadio Nacional de Chile in Santiago de Chile vermoor. In teenstelling hiermee is die liberale ekonomiese strukturele hervormings onder Pinochet hoofsaaklik deur ekonomiese kenners van die Verenigde State ondersteun.

In Desember 1978 het die Beagle-konflik tot groot spanning met Argentinië gelei. Op 22 Desember het Argentinië tydens Operasie Soberanía met ’n inval op die vastelandse Chili en die drie onbewoonde eilande Lennox, Picton en Nueva begin. Nadat die Argentynse junta tot ’n bemiddeling deur pous Johannes Paulus II ingestem het, is die inval ná ’n paar ure gestop.

Op 11 September 1980 is ’n nuwe grondwet in ’n omstrede volkstemming aangeneem en generaal Pinochet het vir ’n termyn van agt jaar die president van die republiek geword. Nadat Pinochet die oppergesag oor dié land verkry het, het ’n paar honderd Chileense rewolusionêre by die Sandinistiese weermag in Nicaragua, guerrilla-magte in Argentinië of oefenkampe in Kuba, Oos-Europa en Noord-Afrika aangesluit.

Tydens die Falklandoorlog van 1982 het Chili die Verenigde Koninkryk teen Argentinië ondersteun en ná die Argentynse neerlaag is die vriendskap- en vredesverdrag in 1984 tussen Chili en Argentinië onderteken. In 1988 het 55% van die Chilene in ’n referendum teen ’n verdere ampstermyn van Pinochet gestem. Chili was tot in 1990, toe die eerste vrye verkiesings gehou is, onder die militêre bewind van generaal Augusto Pinochet.

In November 1994 het dié land by die APEC aangesluit. Op 1 Januarie 1995 het Chili ’n stigterslid van die Wêreldhandelsorganisasie geword.

Die 21ste eeu

Los 33 poseer saam met die destydse Chileense president Sebastián Piñera en die eerste dame Cecilia Morel in die presidensiële paleis op 24 Oktober 2010
Die vyf demokraties verkose Chileense presidente sedert 1990 (v.l.n.r.): Ricardo Lagos (2000–2006), Michelle Bachelet (2006–2010 en 2014–2018), Sebastián Piñera (2010–2014 en 2018–hede), Patricio Aylwin (1990–1994) en Eduardo Frei Ruiz-Tagle (1994–2000) tydens die 200-jaar-viering van Chili se onafhanklikheid in 2010

Op 23 Mei 2008 was Chili ’n stigterslid van die Unie van Suid-Amerikaanse Nasies en op 23 Februarie 2010 van die Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese Lande. Op 27 Februarie 2010 het ’n sterk aardbewing groot dele van die infrastruktuur in die suide van dié land vernietig en tot ’n tsoenami gelei wat die lewe van meer as 500 mense geëis het. Op 7 Mei 2010 het Chili by die OESO aangesluit en sodoende ná Meksiko die tweede Latyns-Amerikaanse lidland van dié organisasie geword.

Chili het wêreldwye simpatie ontvang vir die suksesvolle redding van 33 vasgekeerde mynwerkers (Los 33, letterlik "Die 33") in 2010. Op 5 Augustus 2010 het die toegangstonnel van die San Jose koper- en goudmyn in die Atacamawoestyn, naby Copiapó in die noorde van Chili, ingestort en 33 mans 700 meter onder die grond vasgekeer. ’n Reddingspoging is deur die Chileense regering van stapel gestuur; die mynwerkers is 17 dae later opgespoor. Al 33 mans is op 13 Oktober 2010 binne 24 uur na die oppervlak gebring, ’n moeisame taak wat op televisie oor die hele wêreld uitgesaai is.

Op 16 September 2015 het ’n sterk aardbewing by Illapel wat 8,3 op die moment-magnitude-skaal gemeet het ’n tsoenami veroorsaak en die lewe van 12 mense geëis. Daar was binne ’n kort tydjie 'n tweede aardbewing wat meer as 8,0 op die moment-magnitude-skaal gemeet het ná die een op 1 April 2014 met 8,2 naby Iquique.

Kaart van die drie gebiede waarin die Chileense grondgebied verdeel word:

Vastelandse Chili

Eilandse Chili

Antarktiese Chili

Die Atacamawoestyn in die noorde van Chili word as die droogste woestyn op aarde beskou
Die Chileense bergpiek van Ojos del Salado soos vanaf die Argentynse s'n gesien. Ojos del Salado is die hoogste vulkaan ter wêreld asook die hoogste berg in Chili

Chili strek op die Suid-Amerikaanse kontinent oor ’n lengte van 4 275 km in 'n noord-na-suidrigting langs die Andes en die kus van die Stille Oseaan (saam met die Antarktiese deel meer as 8 000 km), terwyl dié land gemiddeld net 180 km wyd is. Die nouste stuk op die vasteland is 90 km en die wydste stuk 440 km breed. Die kus word in die suide deur fjorde, inlate, kanale, draai skiereilande en eilande, waarvan Chiloé-eiland die grootste is, oorheers, en strek tot die Straat van Magellaan wat Vuurland (Tierra del Fuego) van die Patagoniese vasteland skei. Die ylbevolkte noorde van dié land word gekenmerk deur die Atacamawoestyn, met die toerisme-aantreklikheid Valle de la Luna. Dié ylbevolkte woestyn se droë klimaat is geskik vir sterrekundige instellings soos die Paranal-sterrewag, wat tot die Europese Suidelike Sterrewag behoort.

As gevolg van sy lengte is Chili een van die langste lande ter wêreld wat in 'n noord-suidrigting strek en die mees suidelike land op 'n vasteland geleë. Aan die Straat van Magellaan teenoor Vuurland is Punta Arenas geleë wat soms as suidelikste stad ter wêreld beskou word en net suid van Vuurland is Kaap Hoorn geleë, die suidelikste punt van Suid-Amerika, waar die Atlantiese Oseaan en die Stille Oseaan ontmoet.

Die totale lengte van die grenslyn is 6 329 km, waarvan 3 141 km die gemeenskaplike grens met Argentinië in die ooste vorm. Die Argentyns-Chileense grens is die langste een in Suid-Amerika en die derde langste ter wêreld ná dié tussen Kanada en die Verenigde State asook dié tussen Kasakstan en Rusland. In die noorde word Chili deur Peru (160 km) en in die noordooste deur Bolivië (861 km) begrens.

Die eilande wat onder die beheer van Chili val sluit in die afgeleë Paaseiland in die Stille Oseaan, sowat 3 526 km wes van die Chileense vasteland, asook die Sala y Gómez-, Robinson Crusoe- en die Juan Fernández-eilande. Die Paaseiland het saam met die Sala y Gómez-eiland in 1888 onder Chileense beheer gekom.

Die grootste metropolitaanse gebied vorm deel van die hoofstad Santiago de Chili, waar 40% van Chili se bevolking saamgetrek is. Ander groot stede sluit in Valparaíso, Concepción, La Serena, Antofagasta en Temuco.

Streke

Chili bestaan uit 15 streke, 54 provinsies en 346 distrikte. Chili maak daarnaas ook aanspraak op ’n gedeelte van Antarktika (Antártica Chilena), alhoewel hierdie vasteland algemeen as supranasionaal en besit van die wêreldgemeenskap beskou word.

Streke van Chili
Nommer Streek Hoofstad Oppervlakte (km²) Bevolking Administratiewe kaart
XV Arica en Parinacota Arica 16 873,3 213 816
I Tarapacá Iquique 42 225,8 300 021
II Antofagasta Antofagasta 126 049,1 547 463
III Atacama Copiapó 75 176,2 292 054
IV Coquimbo La Serena 40 579,9 707 654
V Valparaíso Valparaíso 16 396,1 1 734 917
RM Metropolitana de Santiago Santiago 15 403,2 6 685 685
VI Libertador General Bernardo O'Higgins Rancagua 16 387,0 877 784
VII Maule Talca 30 296,1 968 336
VIII Biobío Concepción 37 068,7 1 971 998
IX La Araucanía Temuco 31 842,3 913 065
XIV Los Ríos Valdivia 18 429,5 364 592
X Los Lagos Puerto Montt 48 583,6 798 141
XI Aysén del General Carlos Ibáñez del Campo Coyhaique 108 494,4 99 609
XII Magallanes y Antártica Chilena(1) Punta Arenas 132 297,2 159 468
Chili Santiago 756 102,4 16 634 603
(1) insluitend Antártica Chilena, met ’n totale oppervlakte van 1 382 554,8 km²

Metropolitaanse gebiede

Die grootste Metropolitaanse gebiede van Chili (Sensus van 2012)


Gran Santiago
Gran Valparaíso

Nommer Naam Streek Bevolking Nommer Naam Streek Bevolking


Gran Concepción
Gran La Serena

1 Gran Santiago RM 6 683 852 6 Gran Temuco IX 339 664
2 Gran Valparaíso V 930 220 7 Gran Iquique I 278 251
3 Gran Concepción VIII 922 491 8 Gran Rancagua VI 276 527
4 Gran La Serena IV 412 586 9 Puerto Montt X 266 060
5 Antofagasta II 346 126 10 Chillán XV 204 180

Klimaat

Chili se klimaatsones strek vanaf die wêreld se droogste woestyn in die noorde oor Mediterreense klimaat in die sentrum, vogtige subtropiese klimaat op Paaseiland tot Oseaniese klimaat, insluitende bergtoendra en gletsers in die ooste en suide. Volgens die Köppen-stelsel huisves Chili binne sy grense minstens sewe groot klimatiese subtipes. In die meeste van dié land kom vier seisoene voor: somer (Desember tot Februarie), herfs (Maart tot Mei), winter (Junie tot Augustus) en lente (September tot November).

Flora en fauna

’n Andeskondor in die Chileense Andes
Die Chileense wasklok is die nasionale bloom van Chili
’n Chileense heuningpalm

Weens sy enorme uitbreiding van meer as 4000 km beskik Chili oor ’n groot aantal biome. In die noorde is die Atacamawoestyn geleë: die droogste gebied op aarde. Hier groei veral plante soos kaktusse (Cactaceae) en sukkulente. Ander plante kan net in die Andes of langs die kus groei. Elke paar jaar word die Atacamawoestyn ná sterk reënval vir ’n paar dae deur miljoene blomme oortrek en staan dan as Bloeiende Atacamawoestyn (Desierto Florido) bekend. Langs die koue kuslyn van Noord-Chili hou Humboldt-pikkewyne (Spheniscus humboldti), pelikane (Pelecanus) en Patagoniese seeleeue (Otaria flavescens).

Verder suid sluit die steppe met droë grasland aan wat veral plante soos Yareta (Azorella compacta) en Boldo-struike (Peumus boldus), asook diere soos guanacos (Lama guanicoe) huisves. Binne die kusgebergtes en die Andes groei miswoude, waar boomvarings (Cyatheales) voorkom. Hier leef veral vicuñas (Vicugna vicugna) en Andesherte (Hippocamelus). Die Andeshert word saam met die Andeskondor (Vultur gryphus) op die Chileense wapen vertoon. Daarbenewens kom hier ook chinchillas en poemas (Puma concolor) voor. In die woude leef veral Hertagtiges (Cervidae), Chileense woudkatte (Leopardus guigna), vosse en kolibries (Trochilidae).

Die Andeskondor is een van die grootste voëls ter wêreld en Chili se nasionale voël. Hy is byna oor die hele gebied van Chili versprei. In Sentraal-Chili groei bome soos die heuningpalm (Jubaea chilensis) en Araucariaceae. Flaminke (Phoenicopteridae) kom veral aan die sentrale soutmere voor.

In Suid-Chili kom gematigde reënwoude voor, waar bome soos sipresse (Cupressus), dennebome (Pinus), lorke (Larix), populierbome (Populus) en Antarktiese skynbeuke (Nothofagus antarctica) groei. Hier leef veral diere soos die Patagoniese seeleeue en Magellaanpikkewynne (Spheniscus magellanicus).

Patagonië bestaan uit uitgestrekte steppes en halfwoestyne, aan die suidwestelike kus kom die sogenaamde Magellaanse Tundra voor. Groot dele van die streke Aisén en Magallanes is met ys bedek, sodat daar geen plantegroei meer gevind kan word.

Vuurland word deur groot moerasse gekenmerk. Hier groei net ’n paar bome soos die Lenga-Suidbeuke (Nothofagus pumilio), Magellan-Suidbeuke (Nothofagus betuloides) en Coihue-Suidbeuke (Nothofagus dombeyi). In die droë suide van Vuurland leef uiles (Strigiformes), Magellaanvosse (Lycalopex culpaeus) en Darwin se nandoes (Rhea darwinii).

Uitvoerende gesag

Sebastián Piñera, die huidige president van Chili
Vlag en grondwet van Chili

Volgens die grondwet van 1980 is Chili ’n unitêre presidensiële grondwetlike republiek met die president as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van dié staat. Dié huidige grondwet is in 1980 onder Augusto Pinochet se diktatorskap uitgewerk en in ’n omstrede referendum op 11 September 1980, wat nie demokratiese vereistes voldoen het nie, goedgekeur. Sedertdien is dié grondwet verskeie kere verander, die laaste keer in 2005, waar Pinochet se laaste ondemokratiese verskynsels verwyder is. Onder andere is die posisies van aangestelde senatore en senatore vir die lewe asook die president se reg om die hoofbevelvoerders van die gewapende magte te onttrek verwyder en die president se ampstermyn van ses tot vier jaar verminder. Die Palacio de La Moneda huisves die setel van die Chileense president.

Die Chileense president word vir ’n ampstermyn van vier jaar verkies, waarby ’n tweede ampstermyn moontlik is, maar nie onmiddellik daaropvolgend nie. Dié president is verantwoordelik vir beide die regering en die staatsadministrasie. Dié president, volgens die Amerikaanse model gelyktydig eerste minister, benoem sy regering wat uit ministers, sub-sekretarisse, streeks-intendante (een vir elke streek) en provinsiale goewerneurs (een vir elke provinsie) bestaan. Dié president kan dekrete uitvaardig wat deur die wet bekragtig word. Daarbenewens kan hy die opperbevelhebber van die gewapende magte benoem.

Wetgewende gesag

Die nasionale kongres se setel in Valparaíso
President Sebastián Piñera (2010–2014) spreek die Chileense parlement toe

Die nasionale kongres (Congreso Nacional) bestaan uit twee kamers: die huis van afgevaardigdes (Cámara de Diputados) met 120 lede en die senaat (Senado) met 38 senatore. Senatore dien vir agt jaar met gesteierde terme, terwyl afgevaardigdes elke vier jaar verkies word. Beide die afgevaardigdes en die senatore word direk deur die bevolking verkies.

Vir die afgevaardigdes se verkiesings bestaan Chili uit 60 kiesafdelings, waar elke vier jaar twee afgevaardigdes gekies word. Die eerste geplaatste partyalliansie stuur beide afgevaardigdes, wanneer dit twee keer soveel stemme as die opposisie se koalisie bereik. Hierdie binomiale kiesstelsel verhoed dat kleiner partye tot die parlement verkies word.

Die verkose senatore is van 19 kiesafdelings afkomstig. Elk van die twaalf streke en die hoofstad vorm ten minste een kiesafdeling. Die streke V, VII, VIII, IX, X en die hoofstad word verdeel in twee kiesafdelings. Elke vier jaar word die helfte van die senatore vir ’n termyn van agt jaar verkies.

Regsprekende gesag

Die Grondwetlike Hof van Chili
Die Hooggeregshof se setel in Santiago de Chile

Die Hooggeregshof van Chili is die Corte Suprema de Chile, ’n kollegiale hof bestaande uit 21 regters. Die regters word deur die regters van die Hooggeregshof genomineer en deur die president vir die lewe aangestel. Onder die Hooggeregshof is die Appèlhof gevestig. Daarbenewens beskik Chili oor 17 appèlhowe.

As gevolg van juridiese hervormings volgens die Amerikaanse model in Junie 2005 is die take van die aanklaer (staatsaanklaer) en die regter geskei. As deel van hierdie hervorming word verhore nou in die openbaar en mondeling uitgevoer, in plaas van die vorige skriftelike oefening. Verweerders met ’n lae inkomste kan ’n openbare verdediger in diens neem. Vir hierdie nuwe juridiese hervormings is 300 nuwe hofgeboue in talle Chileense stede landwyd opgerig.

Die Grondwetlike Hof (Tribunal Constitucional) is verantwoordelik vir die monitering van die parlement se wette op ongrondwetlikheid.

Buitelandse beleid

Buitelandse betrekkinge van Chili:

Chili

Lande met diplomatieke betrekkinge en Chileense ambassade in die land

Lande met diplomatieke betrekkinge en ’n ambassade in Chili, maar geen Chileense ambassade

Lande met diplomatieke betrekkinge maar sonder ambassadeurs

Lande wat tans geen diplomatieke betrekkinge onderhoud nie

Die destydse Chileense president Michelle Bachelet tydens ’n staatsbesoek saam met die Meksikaanse president Enrique Peña Nieto in 2015
Michelle Bachelet en Dilma Rousseff op 15 Desember 2011

Chili se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur. Sedert die vroeë dekades ná sy onafhanklikheid het Chili altyd ’n aktiewe betrokkenheid by buitelandse sake gespeel. Die buitelandse beleid word veral deur die lidmaatskap in internasionale organisasies gekenmerk. Chili is ’n stigtingslid van die Verenigde Nasies, Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese Lande, Organisasie van Amerikaanse Lande, Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande, Unie van Suid-Amerikaanse Nasies, OPANAL en die Rio-groep. Daarbenewens het Chili in 1973 by die Beweging van Onverbonde Lande en in 2010 by die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) aangesluit en is tans ’n geassosieerde lid van die Andesgemeenskap en Mercosur.

Danksy Chili se geassosieerde lidmaatskap by Mercosur kan dié land eie handelsooreenkomste met ander lande sluit. Sulke ooreenkomste is onder andere met die Europese Unie, Japan, Kanada, Meksiko, Nieu-Seeland, Suid-Korea, die Verenigde State en die Volksrepubliek China gesluit.

Sedert Chili se demokratisering vanaf 1990 het dié land ’n aantal konflikte met Argentinië en Peru opgelos wat die grenslyne by die Beagle-kanaal en die Fitz Roy-massief betref. In teenstelling daarmee is die konflik met Bolivië oor verlore grondgebied uit die Salpeteroorlog nog steeds onopgelos. As gevolg daarvan is Bolivië die enigste land van die Amerikas waarmee Chili geen diplomatiese betrekkinge onderhou nie. Eers ná die redding van 33 mynwerkers in 2010, waaronder daar een Boliviër was, het die presidente van beide lande vir die eerste keer in dekades ontmoet.

Algemene oorsig

Chileense (blou) en die gemiddelde Latyns-Amerikaanse (oranje) BBP per kapita (1950–2017)
Stadshorison van Santiago de Chile, die ekonomiese sentrum van Chili

Chili is een van Suid-Amerika se mees stabiele en welvarende nasies en voorste Latyns-Amerikaanse land in menslike ontwikkeling, mededingendheid, inkomste per kapita, globalisering, ekonomiese vryheid, en ’n lae persepsie van korrupsie. Hoewel Chili volgens die Gini-koëffisiënt ’n hoë ekonomiese ongelykheid het, is dit naby aan die plaaslike gemiddelde. Sedert Julie 2013 word Chili deur die Wêreldbank as ’n "hoë-inkomste ekonomie" beskou.

In 2006 het Chili dié land met die hoogste nominale BBP per kapita in Latyns-Amerika geword. Chili het die hoogste graad ekonomiese vryheid in Suid-Amerika (posisie 7 wêreldwyd), vanweë sy onafhanklike en doeltreffende regstelsel en omsigtige openbare finansiële bestuur. In Mei 2010 het Chili die eerste Suid-Amerikaanse land geword wat by die OESO aangesluit het. Belastinginkomste, gesamentlik 20,2% van die BBP in 2013, was die tweede laagste onder die 34 OESO-lande en die laagste in 2010. Chili het ’n ongelykheid-aangepasde menslike ontwikkelingsindeks van 0,661, in vergelyking met 0,662, 0,680 en 0,542 onderskeidelik vir die naburige lande Uruguay, Argentinië en Brasilië. In 2008 het net 2,7% van die bevolking van minder as $ 2 per dag geleef.

Die wêreldwye mededingendheidsverslag vir 2009–2010 beskou Chili as die 30ste mees mededingende land in die wêreld en die eerste in Latyns-Amerika, heelwat hoër as Brasilië (56ste), Meksiko (60ste) en Argentinië (85ste); dit het sedertdien gedaal uit die top 30. Die Wêreldbank se "gemak om sake te doen"-indeks lys Chili as 34ste in die wêreld soos op 2014. Die geprivatiseerde nasionale pensioen-stelsel (AFP) het binnelandse beleggings aangemoedig en het bygedra tot ’n geskatte totale binnelandse spaarkoers van ongeveer 21% van die BBP.

Hulpbronne en produserende bedryf

Chileense wingerde teen die voetheuwels van die Andes
Chuquicamata, die grootste oopgroef kopermyn in die wêreld

Die mynbousektor is een van die hoekstene van Chili se ekonomie. As gevolg van langdurige modernisering en beleggings het dié land die grootste kopervervaardiger ter wêreld geword. Chili produseer tans sowat een derde van die wêreldwye koperontginning, wat veral rondom die Atacamawoestyn in Noord-Chili ontgin word. Verdere belangrike mynbouprodukte sluit in goud, silwer, molibdeen, yster en steenkool.

Die wynboubedryf in Chili het ’n lang tradisie en die eerste wingerde in Chili is reeds teen die middel van die 16de eeu deur die Spaanse veroweraars aangelê. Volgens die Voedsel- en Landbouorganisasie is Chili in 2013 met 1 832 000 ton die vyfde grootste wynvervaardiger ná lande soos Frankryk, Italië, die Verenigde State en Spanje. Daarbenewens word in Chili ’n verskeidenheid van landbouprodukte soos druiwe, appels, pere, uie, koring, mielies, hawer, perske, knoffel, aspersies, boontjies, beesvleis, pluimvee, wol, vis en hout verbou.

Sien ook: Wynbou in Chili

Toerismebedryf

Osorno-vulkaan en die Llanquihue-meer naby Puerto Varas
Moai in die Rapa Nui Nasionale Park op Paaseiland

Volgens die Wêreldtoerismeorganisasie (WTO) is Chili een van die mees besoekte lande ter wêreld en die agste mees besoekte land in die Amerikas ná die Verenigde State, Meksiko, Kanada, Argentinië, Brasilië, die Dominikaanse Republiek en Puerto Rico. Volgens die Nasionale Diens van Toerisme (Sernatur) besoek 2 miljoen mense elke jaar dié land. Die meeste van hierdie besoekers kom van ander lande op die Amerikaanse vasteland, veral Argentinië; gevolg deur ’n groeiende aantal van die Verenigde State, Europa, Brasilië asook Asiërs uit Suid-Korea en die Volksrepubliek China.

Chili beskik oor ’n groot verskeidenheid natuurlike landskappe soos die Mars-agtige landskappe van die hiperariede Atacamawoestyn, die gletsergevoede fjorde van Patagonië, die wynlande by die Andes van die sentrale vallei en die oerwoude van die Mere-distrik. Vuurland, Paaseiland en die Juan-Fernández-eilandgroep, insluitende Robinson-Crusoe-eiland, behoort ook tot die groot toeristetrekpleisters.

Dié land beskik oor ses Unesco-wêrelderfenisgebiede: die kerke van Chiloé (2000), die Rapa Nui Nasionale Park (1995), Qhapaq Ñan – die Inka se padstelsel (2014), die Historiese kwart van die hawestad Valparaíso (2003), Humberstone en Santa Laura se salpeterwerke (2005) en Sewell se myndorp (2006).

Buitelandse handel

Die eksklusiewe ekonomiese sone van Chili

Chili se vernaamste handelsvennote volgens uitvoer sluit in (2014): die Volksrepubliek China (24,9%), die Verenigde State (12,8%), Japan (9,9%), Brasilië (5,8%) en Suid-Korea (5,5%). Die ses vernaamste handelsvennote volgens invoer is (2014): die Verenigde State (20,3%), die Volksrepubliek China (19,7%), Brasilië (6,5%), Argentinië (5,0%) en Duitsland (4,0%).

Chili het in 2014 goedere ter waarde van $76,98 miljard uitgevoer, terwyl goedere ter waarde van $70,67 miljard ingevoer is. Dié land het daarmee ’n handelsoorskot van $6,31 miljard gehad. Grondstowwe, veral koper (53,6%) en landbouprodukte soos wyn (2,4%), hout en vissery-produkte (4,5%) word hoofsaaklik uitgevoer. Belangrike invoere sluit in masjinerie (21,9%), ru-olie (17,5%), asook voertuigonderdele (16,3%).

Oorsig

Chili se bevolkingsgroei (1820–2050)

Volgens Chili se sensus van 2017 het dié land ’n bevolking van sowat 17 574 003 gehad. Die bevolkingsgroei neem as gevolg van ’n dalende geboortesyfer sedert 1990 af. Daar word verwag dat Chili se bevolking tot 2050 tot sowat 20,2 miljoen sal styg.

Volgens die amptelike skatting van 2016 het Chili ’n bevolking van sowat 17 909 754 gehad. Omstreeks 85% is in stedelike gebiede saamgetrek, waarvan 40% in die metropolitaanse gebied van Santiago de Chile. Die grootste bevolkingspunte volgens die 2012-sensus is Gran Santiago met ’n bevolking van 6 683 852, Gran Valparaíso met 930 220 en Gran Concepción met 922 491.

Chili se bevolkingsgroei word veral deur die lewensverwagting se skerp styging geraak. In 2013 het die Chilene die hoogste lewensverwagting van alle Suid-Amerikaners gehad. In 2009 was die gemiddelde lewensverwagting 78,4 jaar: 75,74 vir mans en 81,19 vir vroue.

Bevolking

Vlag van die Mapuche
Die Mapuche vorm die oorspronklike bevolking van die sentrum en suide van Chili
Duitse setlaars ontbos in die streek Aysen (ongeveer 1930)

Chili se bevolking is ’n mengsel van verskillende etniese groepe, hoofsaaklik die afstammelinge van Europese setlaars wat ongeveer 52,7% van die bevolking uitmaak. Golwe van Europese immigrante het in die laat 19de eeu en vroeë 20ste eeu in Chili aangekom. Onder andere: Britte, Duitsers, Franse, Iere, Italianers, Kroate, Nederlanders, Pole, Russe, Serwiërs en Spanjaarde, asook ’n kleiner aantal immigrante uit die Midde-Ooste, waarvan veral Palestyne. Danksy Chili se ekonomiese opswaai sedert 1990 het tale immigrante vanuit die buurlande Argentinië (57 019), Bolivië (25 151), Colombia (27 411), Ecuador (16 357) en Peru (103 624) na Chili gestroom.

Die oorspronklike bevolking van Indiane maak ongeveer 3,2% van die totale bevolking uit, hoofsaaklik Mapuche.

Verspreiding van inheemse groepe in Chili

Tale

Duitse argitektuur in Puerto Octay

Die amptelike en mees gebruikte taal in Chili is Spaans, wat castellano genoem word. Met die Spaanse verowering van Chili het Spaans die lingua franca van Chili geword, terwyl die inheemse tale minderheidstale geword het, met ’n paar wat nou uitgesterf het of ernstig bedreig word. Sowat 15 miljoen Chilene gebruik Spaans as hul moedertaal, gevolg deur omtrent 1,55 miljoen met Spaans as tweede taal. Die Chileense Spaans verskil van die buurlandse Spaans in Suid-Amerika, want finale lettergrepe en "s" klanke word dikwels verlaag en sommige konsonante het ’n sagte uitspraak.

Die belangrikste inheemse tale is Aymara (20 000), Mapudungun (250 000), Quechua (8 200) en Rapa Nui (2 600), waarvan Aymara en Quechua oorwegend in die noorde en Mapuche in die suide van Chili gepraat word, terwyl Rapa Nui op Paaseiland gepraat word. Duits word veral in die suide van Chili deur sowat 20 000 afstammelinge van Duitse immigrante gepraat.

Godsdiens

Die Rooms-Katolieke Kerk het landmerke soos die kerke van Chiloé agtergelaat
Onse Maagd van Karmelberg, die beskermheilige van Chili

Sedert die grondwet van 1925 is Chili ’n sekulêre staat wat godsdiensvryheid waarborg. In 2015 vorm die Christendom (68%) die belangrikste godsdiens met Rooms-Katolieke (55%) en Protestante (13%), gevolg deur 25% Agnostici en Ateïste, asook 7% wat ander godsdienste aanhang.

Minderheidsgodsdiensgroepe sluit in die Oosters-Ortodokse Kerk, Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae, Jehovah se Getuies, die Anglikaanse kerk, Baptisme en Sewendedag-Adventiste. Die inheemse bevolkingsgroepe is veral aanhangers van Sjamanisme.

Die openbare godsdienstige vakansiedae in Chili sluit in Kersfees, Goeie Vrydag, die fees van die Maagd van Karmelberg, die Fees van die Heiliges Petrus en Paulus, Hemelvaartdag, Allerheiligedag en die Fees van die Onbevlekte Ontvangenis. Die regering het onlangs 31 Oktober, Hervormingsdag, tot ’n openbare vakansiedag verklaar, ter ere van die Protestantse kerke in dié land.

Die beskermheiliges van Chili is Jakobus die Meerdere en Onse Maagd van Karmelberg (Santiago). In 2005 is Alberto Hurtado deur Pous Benediktus XVI heilig verklaar en het sodoende Chili se tweede heilige ná Teresa van die Andes geword.

Vanaf die tydperk tussen die vroeë landbou-nedersettings en die einde van die Voor-Spaanse tydperk was die noorde van Chili ’n landstreek wat gekenmerk is deur die Andes-kultuur wat beïnvloed is deur die Altiplano se tradisies wat versprei het na die valleie aan die kus van die noorde, terwyl die suidelike streke gebiede van die Mapuche se kulturele aktiwiteite was. Dwarsdeur die koloniale tydperk ná die verowering en gedurende die vroeë Republikeinse tydperk is dié land se kultuur oorheers deur alles wat Spaans is. Ander Europese invloede, veral Engels, Frans en Duits, het in die 19de eeu begin en duur tot vandag voort. Die Duitse immigrante het die Beierse styl in landelike argitektuur en kookkuns in Chili se suide in stede soos Valdivia, Frutillar, Puerto Varas, Osorno, Temuco, Puerto Octay, Llanquihue, Faja Maisan, Pitrufquén, Victoria, Pucón en Puerto Montt ingevoer.

Literatuur

Die Chileense digter Gabriela Mistral, Nobelprys vir Letterkunde-wenner in 1945
Die Chileense digter Pablo Neruda, Nobelprys vir Letterkunde-wenner in 1971

Chilene noem hul land país de poetas — "land van digters". Gabriela Mistral is die eerste Latyns-Amerikaanse Nobelpryswenner vir die Letterkunde (1945). Chili se mees bekende digter is Pablo Neruda, wat die Nobelprys vir Letterkunde (1971) ontvang het en wêreldbekend is vir sy uitgebreide versameling werke oor romanse, natuur en politiek. Sy drie hoogs gepersonaliseerde huise in Isla Negra, Santiago en Valparaíso is gewilde toeristebestemmings.

Onder die lys van ander Chileense digters is Carlos Pezoa Véliz, Vicente Huidobro, Gonzalo Rojas, Pablo de Rokha, Nicanor Parra en Raúl Zurita. Isabel Allende is die bes verkopende Chileense skrywer, met 51 miljoen romaneksemplare wat wêreldwyd verkoop is. Die romanskrywer José Donoso se roman The Obscene Bird of Night word deur die kritikus Harold Bloom as een van die kanonieke werke van die 20ste-eeuse Westerse literatuur beskou. Nog een internasionaal erkende Chileense skrywer en digter is Roberto Bolaño wie se vertalings in Engels uitstekende ontvangs deur kritici geniet.

Daarbenewens het tot vandag drie Chileense skrywers die Miguel de Cervantes-prys gewen (een van die belangrikste Spaanse literatuurpryse wat sedert 1976 deur die Spaanse ministerie van kultuur toegeken word): Jorge Edwards (1998), Gonzalo Rojas (2003) en Nicanor Parra (2011).

Rolprente

Die geskiedenis van rolprente in Chili het aan die begin van die 20ste eeu met die eerste Chileense film se vertoning in 1902 en die eerste Chileense speelfilm wat in 1910 verskyn het, begin. Die oudste oorlewende speelfilm is El Húsar de la Muerte (1925) en die laaste stille film was Patrullas de Avanzada (1931). Die Chileense rolprentbedryf het in die laat 1940's en in die 1950's gesukkel, ten spyte van sommige suksesse soos El Diamante de Maharajá. Die 1960's het die ontwikkeling van die "Nuwe Chileense Film" met rolprente soos Three Sad Tigers (1968), Jackal of Nahueltoro (1969) en Valparaíso, Mi Amor (1970) beleef. Na die militêre staatsgreep van 1973 is die rolprentbedryf 'n knou toegedien, omdat baie rolprentvervaardigers in nou ballingskap gewerk het. Dit het wel sy kop opgelig na die einde van die diktatuur in 1989 se kant toe, met groot kritiese sukses soos Johnny Cien Pesos (1993), Historias de Fútbol (1997) en Gringuito (1998).

Suksesvolle rolprente het in die laat 1990's en vroeë 2000's verskyn soos El Chacotero Sentimental: la película (1999), Sexo con Amor (2003), Subterra (2003) en Machuca (2004), wat later wyd oortref is deur Stefan v/s Kramer (2012).

In die onlangse jare het Chileense rolprente gereelde verskynings op internasionale filmfeeste en toekennings gemaak, soos No (2012) wat die eerste Chileense rolprent geword het wat vir die Oscar as beste buitelandse rolprent benoem is.

Musiek

La Zamacueca – skildery deur Manuel Antonio Caro
’n Chileense huaso speel trekklavier

Musiek in Chili wissel van folklore oor gewilde tot klassieke musiek. Sy groot geografie laat verskillende musiekstyle in die noorde, sentrum en suide van dié land ontstaan, insluitende Paaseiland- en Mapuchemusiek. Die nasionale dans is die cueca. ’n Ander vorm van ’n tradisionele Chileense lied, maar nie ’n dans nie, is die tonada. Dit spruit uit die Spaanse koloniste se ingevoerde musiek voort, en dit onderskei hom van die cueca deur ’n intermediêre melodiese artikel en ’n meer prominente melodie.

Die jare tussen 1950 en 1970 het ’n wedergeboorte van die volksmusiek beleef wat gelei is deur groepe soos Los de Ramón, Los Cuatro Huasos en Los Huasos Quincheros, onder andere met komponiste soos Raúl de Ramón en Violeta Parra. In die middel-1960's is inheemse musikale vorme vernuwe deur die Parra-gesin met die Nueva canción Chilena, wat verband hou met politieke aktiviste en hervormers soos Victor Jara, Inti-Illimani en Quilapayún. ’n Ander belangrike folk-sanger en navorser oor folklore en Chileense etnografie is Margot Loyola. Daarbenewens het verskeie rockgroepe soos Los Jaivas, Los Prisioneros, La Ley en Los Tres internasionale sukses behaal. In Februarie word die jaarlikse musiekfeeste in Viña del Mar aangebied.

Kookkuns

Mote con huesillo, ’n tradisionele Chileense nie-alkoholiese somer-drankie gemaak uit koring en perskes
Chileense Cazuela: vars geslagte hoender, gekook met aartappels, mielies, pampoen en ander groente; met beet, blaarslaai, jong boontjies, pietersielie, koljander en pebre asook tuisgebakte brood en Chileense rooiwyn

Die Chileense kookkuns spruit hoofsaaklik uit die kombinasie van tradisionele Spaanse kookkuns, Chile se inheemse kultuur en plaaslike bestanddele met latere belangrike invloede deur ander Europese kookkunste soos dié uit Duitsland, Italië en Frankryk. Die voedseltradisie en resepte in Chili is bekend aan sy verskeidenheid geure en bestanddele met dié land se diverse geografie en klimaat wat ’n wye verskeidenheid landbouprodukte, vrugte en groente lewer. Die lang kuslyn en die mense se verhouding met die Stille Oseaan voeg ’n groot verskeidenheid seekosprodukte tot die Chileense kookkuns by met dié land se waters as tuiste van unieke spesies vis, weekdiere, skaaldiere en alge, danksy die suurstofryke water van die Humboldtstroom. Chili is ook een van die wêreld se grootste wynprodusente en baie Chileense resepte is dan ook versterk en vergesel deur plaaslike wyne.

Die Chileense kookkuns vorm ’n weerspieëling van dié land se topografiese verskeidenheid met ’n verskeidenheid seekos, beesvleis, groente en vrugte. Tradisionele resepte sluit in asado, cazuela, empanadas, humitas, pastel de choclo, pastel de papas, curanto en sopaipillas.

Crudos is ’n voorbeeld van die mengsel kulinêre bydraes deur die verskillende etniese invloede in Chili. Die rou gemaalde llama, mildelike gebruik van skulpvis en rysbrood is weer afkomstig uit die inheemse Quechua se Andes-kookkuns (alhoewel beesvleis deur Europeërs na Chili gebring is en ook nou gebruik word in plaas van llama-vleis), suurlemoen en uie is ingebring deur die Spaanse koloniste en die gebruik van mayonnaise en jogurt is deur Duitse immigrante saam met bier ingebring.

Sien ook: Wynbou in Chili
Die destydse president Michelle Bachelet ontvang die Chileense o/20-sokkerspan nadat hul by die FIFA o/20-Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2007 derde geëindig het
Estadio Nacional de Chile in Santiago de Chile, tuisveld van die nasionale sokkerspan
Rodeo, Chili se nasionale sport, het sy oorsprong in die landelike gebiede van dié land tydens die Spaanse koloniale tydperk
Die destydse president Michelle Bachelet ontvang die Chileense Polospan ná hul oorwinning by die Polo-wêreldkampioenskap in 2008

Sokker is Chili se gewildste sport. Die Chileense nasionale sokkerspan het aan 9 uit die moontlike 20 FIFA Sokker-Wêreldbekers deelgeneem, insluitende dié van 1962, wat in Chili aangebied is, waartydens die nasionale span derde geëindig het. Verdere goeie resultate wat deur die nasionale sokkerspan behaal is, sluit in sewe eindstryde en twee titels by die Copa América (2015 en 2016), een silwer- en twee bronsmedaljes by die Pan-Amerikaanse Spele, een bronsmedalje by die Olimpiese Somerspele 2000 in Sydney en twee derdeplekke tydens die FIFA o/17 en o/20-toernooie. Chili lê tans op die tiende plek (2018) van die FIFA-wêreldranglys en is saam met Argentinië, Brasilië, Colombia en Uruguay een van die beste nasionale spanne in Suid-Amerika. Die top-liga binne Chili se sokkerliga-stelsel vorm die Campeonato Nacional wat deur die IFFHS as die negende sterkste nasionale sokkerliga in die wêreld beskou word. Die belangrikste sokkerklubs is Colo-Colo, Universidad de Chile en Universidad Católica. Colo-Colo is dié land se suksesvolste sokkerklub, met beide die meeste nasionale en internasionale kampioenskappe, insluitende die begeerde Copa Libertadores Suid-Amerikaanse klubtoernooi. Universidad de Chile is die mees onlangse internasionale kampioen (Copa Sudamericana 2011). Internasionaalbekende sokkerspelers sluit in Iván Zamorano, Marcelo Salas, Elías Figueroa en Matías Fernández.

Tennis is Chili se suksesvolste sport. Die nasionale span het die wêreldtoernooi twee keer (2003 en 2004) gewen en het in die Davisbeker-eindstryd teen Italië in 1976 gespeel. Tydens die Olimpiese Somerspele 2004 het dié land goue en bronsmedaljes in die mans-enkelspel en goud in die mansdubbelspel gewen. Marcelo Ríos het in 1998 die eerste Latyns-Amerikaanse man geword wat die nommer-een-plek in die ATP-ranglys bereik het. Anita Lizana het die VSA Ope in 1937 gewen en daarmee die eerste vrou van Latyns-Amerikaanse herkoms geword om ’n Grand Slam-toernooi te wen. Luis Ayala was twee keer naaswenner by die Franse Ope en albei Ríos en Fernando Gonzalez haal die Australiese Ope se mans-enkelspel-eindstryd. González het ook ’n silwermedalje in die enkelspel tydens die Olimpiese Somerspele 2008 in Beijing gewen.

By die Olimpiese Somerspele spog Chili met ’n totaal van twee goue medaljes (tennis), sewe silwermedaljes (atletiek, ruitersport, boks, skyfskiet en tennis) en vier bronsmedaljes (tennis, boks en sokker). In 2012 het Chili het sy eerste Paralimpiese Spele-medalje gewen (goud in atletiek).

Rodeo is Chili se nasionale sport en word in die landelike gebiede van dié land beoefen. ’n Sport soortgelyk aan hokkie, chueca genoem, is deur die Mapuche tydens die Spaanse verowering gespeel. Ski en sneeuplankry word in ski-sentrums geleë in die Sentrale Andes en in suidelike ski-sentrums naby stede soos Osorno, Puerto Varas, Temuco en Punta Arenas beoefen. Branderplankry is veral gewild by sommige kusdorpe. Polo word in Chili professioneel beoefen en dié land het beide die Polo-wêreldkampioenskap van 2008 en 2015 gewen.

Basketbal is ’n gewilde sport, waarin Chili ’n bronsmedalje in die eerste FIBA-wêreldkampioenskap vir mans 1950 gewen het en ’n tweede bronsmedalje toe Chili as gasheer vir die FIBA-wêreldkampioenskap 1959 opgetree het. Chili het in 1953 as gasheer vir die eerste FIBA-wêreldkampioenskap vir vroue opgetree en by dié toernooi met die silwermedalje weggestap. San Pedro de Atacama is gasheer vir die jaarlikse "Atacama Crossing", ’n ses-fase, 250 km (160 myl) lang wedloop wat jaarliks sowat 150 deelnemers uit 35 lande lok. Die Dakar-tydren word sedert 2009 in beide Chili en Argentinië aangebied.

Rugby word in Chili sedert die 1880's gespeel en is deur die Britte ná dié land gebring. Rugby is een van die snelgroeiende sportsoorte in Chili en word veral aan universiteite beoefen. Die Chileense nasionale rugbyspan, bekend as Los Cóndores – "Die Condors", kon tot dusver nie vir die Rugbywêreldbeker kwalifiseer nie, maar is tans Suid-Amerika se derde sterkste span ná Argentinië en Uruguay.

  • Isabel Allende (* 1942), skrywer
  • Salvador Allende (1908–1973), president
  • Sergio Badilla Castillo (* 1947), digter en essayis
  • Alberto Blest Gana (1830–1920), digter en diplomaat
  • Roberto Bolaño (1953–2003), skrywer
  • José Miguel Carrera (1785–1821), generaal en vryheidsvegter
  • Fernando González (* 1980), tennisspeler
  • Hugo Gunckel Lüer (1901–1997), apteker en tuinkundige
  • Víctor Jara (1932–1973), digter en sanger
  • Nicolás Massú (* 1979), tennisspeler
  • Roberto Matta (1911–2002), beeldhouer en skilder
  • Gabriela Mistral (1889–1957), skrywer, joernalis en nobelpryswenner
  • Pablo Neruda (1904–1973), digter, diplomaat en nobelpryswenner
  • Bernardo O'Higgins (1778–1842), vryheidsvegter
  • Sergio Ortega (1938–2003), komponis en pianis
  • Augusto Pinochet (1915–2006), diktator en generaal
  • Diego Portales (1793–1837), staatsman en entrepreneur
  • Arturo Prat (1848–1879), prokureur en vlootoffisier
  • Marcelo Ríos (* 1975), tennisspeler
  • Arturo Vidal (* 1987), sokkerspeler
  • Bekende Chileense akteurs
  • Cristián de la Fuente

  • Marko Zaror

  • Leonor Varela

  • Bekende Chileense regisseurs
  • Alejandro Jodorowsky

  • Pablo Larraín

  • Pedro Sienna

  • Andrés Wood

  1. . Chile Executive Branch (in Spaans). 23 Oktober 2011. vanaf die oorspronklike op 7 April 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  2. . ESA.UN.org (custom data acquired via website) (in Engels). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. vanaf die oorspronklike op 24 Augustus 2018. Besoek op11 Mei 2018.
  3. (PDF). RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017 (in Spaans). Instituto Nacional de Estadística de Chile. 1 Januarie 2018. (PDF) vanaf die oorspronklike op 8 Februarie 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  4. (en) . Internasionale Monetêre Fonds. Oktober 2017. Besoek op11 Mei 2018.
  5. (PDF) (in Engels). United Nations Development Programme. 2017. (PDF) vanaf die oorspronklike op 20 April 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  6. (in Engels). Wêreldbank. vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  7. HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, ISBN 978-1-77578-243-8
  8. . BBC (in Engels). 16 Desember 2009. vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  9. (es) . Chile.com. 15 Junie 2000. Besoek op11 Mei 2018.
  10. Encyclopædia Britannica. (in Engels). Britannica.com. vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020. Besoek op4 Julie 2016.
  11. (es) Encina, Francisco A., and Leopoldo Castedo (1961). . I. Zig-Zag. p. 44.
  12. (en) "". Encyclopedia Americana. (2005). Grolier Online. URL besoek op 4 Julie 2016.
  13. Hudson, Rex A. (1995). . GPO for the Library of Congress (in Engels). vanaf die oorspronklike op 25 Junie 2015. Besoek op4 Julie 2016.
  14. (en) "CHILE". Encyclopædia Britannica. 11de uitgawe. 1911.
  15. (es) "". Enciclopedia Microsoft Encarta Online. (2005). URL besoek op 4 Julie 2016. 31 Oktober 2009.
  16. (en) Pearson, Neale J. (2004). "". Grolier Multimedia Encyclopedia. Scholastic Library Publishing. URL besoek op 4 Julie 2016.
  17. (es) de Olivares y González SJ, Miguel (1864) [1736]. Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional (red.). Historia de la Compañía de Jesús en Chile. 4. Santiago: Imprenta del Ferrocarril.
  18. (en) . New York: Appletons. p. 87.
  19. Bower, Bruce (26 Desember 2015). . Science News (in Engels). p. 10. vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  20. (en) . Langenscheidt Publishing Group. 2002. p. 27. ISBN 978-981-234-890-6. Besoek op14 Julie 2013.
  21. . Country Studies (in Engels). Library of Congress. 31 Maart 1994. vanaf die oorspronklike op 21 April 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  22. (en) . Archive.org. Besoek op11 Mei 2018.
  23. . america.infobae.com Edición Argentina (in Spaans). Infobaeinternacional.com. 29 September 2012. vanaf die oorspronklike op 24 November 2012. Besoek op4 Julie 2016.
  24. Sonja Ernst, Eva Melis (2 April 2004). (PDF) (in Duits). Konrad Adenauer Stiftung. (PDF) vanaf die oorspronklike op 6 Maart 2016. Besoek op11 Mei 2018.
  25. (in Engels). Verenigde Nasies. vanaf die oorspronklike op 9 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  26. (in Engels). Internasionale Monetêre Fonds. 13 Junie 2012. vanaf die oorspronklike op 8 April 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  27. (in Engels). Wêreldbank. vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  28. (in Engels). Organisasie van Amerikaanse Lande. vanaf die oorspronklike op 27 Oktober 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  29. (in Engels). National Park Service. 5 Desember 2013. vanaf die oorspronklike op 8 November 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  30. (en) Qureshi, Lubna Z. (2009). . Lexington Books. pp. 86–97. ISBN 978-0-7391-2655-4. Besoek op11 Mei 2018.
  31. (en) Freedman, Lawrence (2005). The Official History of the Falklands Campaign. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-36431-7.
  32. (en) . APEC. vanaf die oorspronklike op 22 April 2015. Besoek op11 Mei 2018.
  33. (in Engels). Wêreldhandelsorganisasie. vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  34. (in Engels). BBC. 28 Februarie 2010. vanaf die oorspronklike op 3 September 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  35. (in Engels). OESO. vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  36. . Bureau of Western Hemisphere Affairs, United States Department of State (in Engels). 16 Desember 2011. vanaf die oorspronklike op 3 Mei 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  37. (en) Collin, Robert (2015). Trash Talk: An Encyclopedia of Garbage and Recycling around the World. p. 121.
  38. (in Engels). BBC. 16 Augustus 2005. vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  39. (en) . Chilean Government. Geargiveer vanaf op 23 April 2008. Besoek op8 Januarie 2016.
  40. (es) . UNDP. Geargiveer vanaf op 29 Januarie 2014. Besoek op9 Januarie 2016.
  41. (en) (PDF). Mideplan. 2007. Geargiveer vanaf (PDF) op 2 April 2015. Besoek op9 Januarie 2016.
  42. (en)
  43. (in Engels). Wêreldbank. vanaf die oorspronklike op 30 Mei 2014. Besoek op1 Julie 2013.
  44. (in Engels). High-income economies ($12,616 or more): Wêreldbank. 1 Julie 2013. vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.AS1-onderhoud: plek (link)
  45. (in Engels). Washington, D.C.: Wêreldbank. 1 Augustus 2013. Geargiveer vanaf (xls) op 8 Mei 2020. Besoek op14 September 2013. GNI-WB
  46. (en) . The Global Competitiveness Index 2009–2010. World Economic Forum
  47. . Index of Economic Freedom (in Engels). Heritage Foundation. vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  48. (en) . OESO. Besoek op11 Mei 2018.
  49. (in Engels). vanaf die oorspronklike op 21 Desember 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  50. (in Engels). Wêreldbank. vanaf die oorspronklike op 14 September 2018. Besoek op11 Mei 2018.
  51. (en) Wêreldtoerismeorganisasie (2010). "Regional Results: Americas". (PDF). p. 8. Geargiveer vanaf (PDF) op 25 Mei 2012. Besoek op11 Mei 2018.
  52. (en) Blanco, Hernán (Augustus 2007). (PDF). International Institute for Sustainable Development. Besoek op11 Mei 2018.
  53. (in Engels). Worldheritagesite.org. vanaf die oorspronklike op 23 Januarie 2018. Besoek op11 Mei 2018.
  54. (in Engels). Unesco. vanaf die oorspronklike op 25 April 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  55. (in Engels). Central Intelligence Agency. 22 Junie 2014. vanaf die oorspronklike op 4 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  56. (in Spaans). Instituto National de Estadísticas. vanaf die oorspronklike op 1 Mei 2020. Besoek op4 Julie 2016.
  57. (PDF) (in Spaans). Instituto National de Estadísticas. (PDF) vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020.
  58. (es) . Observatorio Urbano, Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile. Besoek op4 Julie 2016.
  59. (en) Central Intelligence Agency (2012). . Central Intelligence Agency. Geargiveer vanaf op 14 Augustus 2018. Besoek op11 Mei 2018.
  60. Instituto Nacional de Estadísticas (INE). (in Spaans). vanaf die oorspronklike op 26 Junie 2019. Besoek op31 Oktober 2011.
  61. (en) . Besoek op4 Julie 2016.
  62. (PDF) (in Engels). Geargiveer vanaf (PDF) op 3 Maart 2016. Besoek op4 Julie 2016.
  63. (PDF) (in Spaans). Geargiveer vanaf (PDF) op 12 Desember 2018. Besoek op11 Mei 2018.
  64. (es) (PDF). Besoek op4 Julie 2016.
  65. (PDF) (in Spaans). Geargiveer vanaf (PDF) op 1 Augustus 2018. Besoek op11 Mei 2018.
  66. (es) Instituto Nacional de Estadísticas (INE) (April 2013). . Besoek op4 Julie 2016.
  67. (in Engels). Ethnologue. vanaf die oorspronklike op 1 April 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  68. (in Engels). Allsouthernchile.com. Geargiveer vanaf op 19 September 2009. Besoek op1 Augustus 2011.
  69. International Web Solutions, Inc. <>. (in Engels). Global Adrenaline. Geargiveer vanaf op 16 Januarie 2013. Besoek op1 Augustus 2011.
  70. (in Engels). Learnapec.org. vanaf die oorspronklike op 16 April 2012. Besoek op1 Augustus 2011.
  71. (en) . Country-studies.com. Besoek op11 Mei 2018.
  72. (in Engels). Foodbycountry.com. vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  73. (es) [dooie skakel]
  74. (in Spaans). Uchile.cl. vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  75. (en) . Laht.com. Geargiveer vanaf op 30 April 2011. Besoek op11 Mei 2018.
  76. Grossman, Lev (10 November 2008). . Time (in Engels). vanaf die oorspronklike op 22 Oktober 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  77. (en) Sarah Kerr (18 Desember 2008). . The New York Review of Books. Besoek op11 Mei 2018.
  78. Wood, James (15 April 2007). . The New York Times (in Engels). vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  79. . BBC (in Engels). 10 Januarie 2013. vanaf die oorspronklike op 9 Desember 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  80. (in Spaans). Memoriachilena.cl. vanaf die oorspronklike op 9 Februarie 2019. Besoek op11 Mei 2018.
  81. (es) . Musicapopular.cl. Geargiveer vanaf op 13 Oktober 2007. Besoek op10 Januarie 2016.
  82. Martinez, Jessica. . USA Today (in Engels). vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020. Besoek op11 Mei 2018.
  83. (en) Maria Baez Kijac (2003). Harvard Common Press. ISBN 978-1-55832-249-3. Besoek op11 Mei 2018.
  84. (es) Moreira Recchione, Alberto (Desember 2007). . Revista de urbanismo. Universiteit van Chili (17). ISSN . Geargiveer vanaf op 13 Februarie 2009. Besoek op14 Julie 2008. A reconocerse, en 1962, el rodeo como deporte nacional y oficial [10 de enero de 1962, oficio N°269 del Consejo Nacional de Deportes y Comité Olímpico de Chile]
  85. (in Engels). Wêreldrugby. vanaf die oorspronklike op 25 September 2018. Besoek op11 Mei 2018.
  • (en) Burr, Robert N. (1974). By Reason or Force. Chile and the Balancing of Power in South America 1830–1905. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-02629-2.
  • (en) Collier, Simon; Sater, William F. (1996). A History of Chile, 1808–2002. Cambridge University Press. ISBN 0-521-82749-3.
  • (en) Drake, Paul W. (1994). Chile: A Country Study. Library of Congress. ISBN 0-8444-0828-X.
  • (en) Galdames, Luis (1941). A History of Chile. University of North Carolina Press. ISBN 0-8078-6845-0.
  • (en) Lovemen, Brian (2001). Chile: The Legacy of Hispanic Capitalism (3de uitg.). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-512020-2.
  • (en) Recor, John L. (2003). The History of Chile. Greenwood Press. ISBN 1-4039-6257-X.
Algemene inligting
Regeringsbronne
  • (en)(es)(pt)(zh)
  • (es)
  • (es)
  • (es) 12 Januarie 1998 op Wayback Machine
  • (es)
  • (es)
  • (es)
  • (es)
  • (es)
  • (es)

Publikasie datum: September 25, 2021

chili, spaans, chile, ˈtʃile, luister, hulp, inligting, amptelik, republiek, república, chile, reˈpuβlika, ˈtʃile, luister, hulp, inligting, unitêre, presidensiële, grondwetlike, republiek, geleë, suidwestelike, suid, amerika, lank, smal, strek, noord, suidrig. Chili Spaans Chile ˈtʃile luister hulp inligting amptelik die Republiek Chili Republica de Chile reˈpublika de ˈtʃile luister hulp inligting is n unitere presidensiele grondwetlike republiek gelee aan die suidwestelike kus van Suid Amerika Chili is lank en smal en strek in n noord suidrigting oor n afstand van sowat 4 300 kilometer terwyl dit op sy breedste in n oos wesrigting maksimaal 400 kilometer van die weskus tot by die grens met Argentinie strek Die land behels verskillende klimaatsones wat van tropiese woestyne in die noorde tot by die koel gematigde en subpolere woudsones van Suid Chili strek Dit het lae berge langs die kus n vrugbare vallei en die Andesgebergte in die ooste 7 Republica de Chile Republiek Chili Vlag WapenNasionale leuse Por la Razon o la Fuerza 1 Spaans vir Deur reg of mag Volkslied Himno nacional de Chile source source track track track Hoofstad Santiago de Chilea 33 26 S 70 39 W 33 433 S 70 650 W 33 433 70 650Grootste stad Santiago de ChileAmptelike tale Spaans de facto Regering President Unitere presidensiele grondwetlike republiek Sebastian PineraOnafhanklikheid Eerste Regering Verklaar Erken Huidige grondwet van Spanje 18 September 1810 12 Februarie 1818 24 April 1844 11 September 1980cOppervlakte Totaal Water 756 096 3b km2 38ste 291 930 4 myl2 1 07Bevolking 2016 skatting 2017 sensus Digtheid 17 909 754 2 64ste 17 574 003 3 24 km2 198ste 62 2 myl2BBP KKP Totaal Per capita 2018 skatting 472 413 miljard 4 42ste 25 425 4 53ste BBP nominaal Totaal Per capita 2018 skatting 265 224 miljard 4 38ste 14 274 4 41ste MOI 2015 0 847 5 38ste baie hoogGini 2015 47 7 6 hoogGeldeenheid Peso a href ISO 4217 html title ISO 4217 CLP a Tydsone Somertyd CLT EAST UTC 3 en 5 nie toegepas nie UTC 3 en 5 Internet TLD clSkakelkode 56a Die wetgewende gesag is in Valparaiso gesetel b Insluitend die Paaseiland en die Salas y Gomez eiland uitsluitend die 1 265 853 7 km 488 748 8 myl van die geeiste gebied Antartica Chilena c Die grondwet is in 1989 en 2005 gewysig Santiago de Chile is die hoofstad en grootste stedelike sentrum van Chili Chili word in die weste deur die Stille Oseaan in die noorde deur Peru in die noordooste deur Bolivie in die ooste deur Argentinie en in die suide deur die Suidelike Oseaan begrens Die Straat van Magellaan wat volledig onder Chili se beheer val bied die land ook toegang tot die Atlantiese Oseaan in die ooste Naas sy vastelandgebiede maak ook die Paaseiland of Rapa Nui in die Stille Oseaan die eiland Salas y Gomez die Juan Fernandez eilandgroep met Robinson Crusoe eiland die Desventuradas eilande en die eilandgroepe van Ildefonso en Diego Ramirez in die suide deel uit van Chileense grondgebied Die land maak daarnaas ook aanspraak op n gebied in Antarktika Antartica Chilena met n oppervlakte van sowat 1 266 miljoen vierkante kilometer rondom die Antarktiese Skiereiland Danksy die ekonomiese beleid en vryemarkhervormings van Augusto Pinochet se demokratiese opvolgers het Chili tot een van die welvarendste lande in Latyns Amerika en mees stabiele nasies in Suid Amerika ontwikkel 8 Volgens die Verenigde Nasies se Menslike ontwikkelingsindeks MOI is Chili tans die land met die hoogste lewensgehalte in Latyns Amerika Chili is een van die belangrikste koperprodusente ter wereld n beduidende uitvoerder van wyn en ook een van Suid Afrika se grootste mededingers op die internasionale vrugtemark Inhoud 1 Etimologie 2 Geskiedenis 2 1 Vroee geskiedenis 2 2 Die Spaanse koloniale bewind 2 3 Die 19de eeu 2 4 Die 20ste eeu 2 5 Die 21ste eeu 3 Geografie 3 1 Streke 3 2 Metropolitaanse gebiede 3 3 Klimaat 3 4 Flora en fauna 4 Politiek 4 1 Uitvoerende gesag 4 2 Wetgewende gesag 4 3 Regsprekende gesag 4 4 Buitelandse beleid 5 Ekonomie 5 1 Algemene oorsig 5 2 Hulpbronne en produserende bedryf 5 3 Toerismebedryf 5 4 Buitelandse handel 6 Demografie 6 1 Oorsig 6 2 Bevolking 6 3 Tale 6 4 Godsdiens 7 Kultuur 7 1 Literatuur 7 2 Rolprente 7 3 Musiek 7 4 Kookkuns 8 Sport 9 Bekende Chilene 10 Sien ook 11 Verwysings 12 Bronne 13 Eksterne skakelsEtimologie Wysig Almagro se ekspedisie suid van Peru na Chili in 1535 en 1536 Kaart van Chili deur Cornelius van Wytfliet in 1597 Die herkoms van die woord Chili is nog steeds onduidelik Volgens die 17de eeuse Spaanse kroniekskrywer Diego de Rosales 9 het die Inkas die vallei van Aconcagua Chili deur korrupsie van die naam van n Picunche stamhoof cacique Tili genoem wie die gebied tydens die verowering deur die Inkas beheers het 10 11 n Ander teorie wys na die ooreenkoms van Aconcagua se vallei met die van die Casmarivier in Peru waar n dorp en n vallei met die naam chili was 11 Ander teoriee beweer dat Chili se naam afgelei is van n inheemse Amerikaanse woord wat of einde van die aarde of seemeeue kon beteken 12 van die Mapuche woord chilli wat kon beteken waar die land eindig 13 of van die Quechua woord chiri koud 14 of tchili beteken of sneeu 14 15 of die diepste punt van die Aarde 16 Nog n oorsprong word toegeskryf aan chilli die onomatopoeise cheele cheele die Mapuche se nabootsing van die gekweel van n voel wat plaaslik bekend staan as trile 13 17 Die Spaanse conquistadores het die naam van die Inkas gehoor en die min oorlewendes van Diego de Almagro se eerste Spaanse ekspedisie suid van Peru in 1535 en 1536 het hulself die manne van Chili genoem 13 Uiteindelik is Almagro gekrediteer met die universalisasie van die naam Chili na die sodanige benaming van die Mapocho vallei 11 Die ouer spelling Chili is in Engels gebruik tot ten minste 1900 voordat dit deur Chile vervang is 18 In Afrikaans en Nederlands het die naam Chili gebruiklik gebly Geskiedenis WysigVroee geskiedenis Wysig Tulor nedersetting 800 v C tot 1100 n C van die Atacamenos in die noorde van Chili Cerro Grande de La Compania het een van die mees suidelike vestings van die Inka ryk gehuisves Die oudste spore van menslike vestigings is meer as 18 500 jaar oud en is in Monte Verde gevind 19 Dit is in die suidelike Sentraal Chili suidwes van Puerto Montt gelee en hoort tot die oudste menslike nedersettings op die Amerikaanse vasteland wat ooit gevind is In oases binne die Atacamawoestyn van Suid Peru en Noord Chili het tussen 8000 en 2000 v C die Chinchorro kultuur bestaan n jagter versamelaar volk wat veral vir hul mummies bekend staan Omtrent 2000 v C het in die noorde landbou en mak maak van vee opgekom Omtrent 600 n C is die Paaseiland deur Polinesiese volke bevolk wat na sowat 400 jaar hul bloeitydperk beleef en die bekende moai opgerig het Vanaf 1493 tot 1527 het die noorde van die huidige Chili aan die Inka ryk behoort Die Mapuche het baie pogings wat die Inkas onderneem het om die gebied te verower ten spyte van hul gebrek aan staatsorganisasie suksesvol weerstaan 20 Hulle het teen Sapa Inka Tupac Yupanqui en sy weermag geveg Die gevolg van die bloedige drie dae konfrontasie wat as die Slag van die Maule bekend staan was dat die Inka se verowering van Chileense gebiede aan die Maule rivier geeindig het 21 Die Spaanse koloniale bewind Wysig Pedro de Valdivia die eerste koninklike goewerneur van Chili 1540 1547 Pedro de Valdivia stig Santiago de Chile skildery deur Pedro Lira in 1889 Die Arauco oorlog Die skildery toon n vrou wat tydens n malon deur Mapuche ontvoer word Lautaro leier van die Mapuche 1553 1557 Chileense patriotte skildery deur Johann Moritz Rugendas Nadat Christophorus Columbus die Amerikas in 1492 vir Spanje ontdek het het die Europese verkenning en verowering van die twee kontinente begin In 1520 het die Portugese ontdekkingsreisiger Ferdinand Magellaan in diens van Spanje die Straat van Magellaan tydens sy omseiling van die wereld ontdek Die naaste Europeers wat die gebied van Chili bereik het was Diego de Almagro el Mozo n Spaanse conquistador en mededinger van Francisco Pizarro en sy gevolgskap Hulle het in 1535 vanaf Peru vertrek op soek na goud in die suide maar is deur die inheemse bevolking teruggedryf Die eerste blywende Europese nedersetting Santiago de Chile is op 12 Februarie 1541 deur Pedro de Valdivia gestig Sedert 1542 het Chili deel uitgemaak van die Vise Koninkryk Peru 21 Hoewel die Spanjaarde nie die omvattende goud en silwer rykdom waarna hulle gesoek het gevind het nie het hulle die landbou potensiaal van Chili se sentrale vallei ontdek Dus het Chili n belangrike verskaffingsvennoot van landbougoedere vir ander Spaanse kolonies geword 22 Die Spanjaarde kon danksy die weerstand van die Mapuche bevolking nie die suidelike gebiede verower nie Die konflik wat as die Arauco oorlog bekend staan was n lang stryd waarin vreedsame fases met skermutselinge gewissel het Dit het n aanlopende Spaanse kolonisasie van die suide verhoed omdat nedersettings en vestings kort na hul stigting weer deur die inheemse bevolking verwoes is Een van die bekendste Mapuche leiers tydens die Arauco oorlog was Galvarino Vanaf 1602 het die Bio Bio rivier de facto die suidelike grens van die Spaanse kolonie gevorm Die suksesvolle weerstand deur die Mapuche het die Spanjaarde in 1641 gedwing om hulle onafhanklikheid in die verdrag van Quillin te erken Daarmee het die Bio Bio rivier die noordelike grens van die Mapuche staat geword en die Mapuche die enigste inheemse bevolking van Latyns Amerika wat in hul eie landgebied geregeer het Hoewel daar dan ook herhaaldelik nie suksesvolle pogings onderneem is om die gebied te verower het die grensverloop tot die einde van die koloniale heerskappy bestaan Eers onder president Jose Joaquin Perez wat in 1861 die vreedsame sluiting van Araukanie begin het het die onafhanklike republiek van Chili die suidelike gebied in 1883 verower Benewens die stryd teen die inheemse bevolking het ernstige aardbewings tsoenamis en vulkaniese uitbarstings ook die ontwikkeling van die land belemmer Baie stede is heeltemal vernietig soos Concepcion in 1570 en Valdivia in 1575 Die Chileense kusstede is tydens die 16de en 17de eeue blootgestel aan gereelde aanvalle deur Engelse seerowers onder andere het Francis Drake in 1578 Valparaiso verower en n skip vol Chileense wyn gekaap In 1609 is die Kapiteinsgeneraliteit Chili gestig wat in afhanklikheid van die Vise Koninkryk Peru gestaan het In 1778 het Chili n soewereine Kapiteinsgeneraliteit met handelsvryheid binne die Spaanse Koninkryk geword Die 19de eeu Wysig Die vier stigters van die Chileense Republiek v l n r Jose Miguel Carrera Bernardo O Higgins Jose de San Martin en Diego Portales Argentynse en Chileense troepe onder Jose de San Martin tydens die slag van Chacabuco op 12 Februarie 1817 Proklamasie en sweer van die onafhanklikheid van Chili skildery deur Pedro Subercaseaux Errazuriz in 1945 Fiestas Patrias van Chile 1854 Die Esmeralda sink tydens die seeslag voor Iquique gedurende die Salpeteroorlog op 21 Mei 1879 Die grensverloop tussen Peru Bolivie en Chili voor en na die Salpeteroorlog van 1879 Die geskakeerde streke behoort nou aan Chili en Argentinie Die Chileense vloot se aanval op Valparaiso tydens die Chileense burgeroorlog van 1891 Nadat die Spaanse vaderland tydens die Napoleontiese Oorloe deur Frankryk beset is en Napoleon sy broer Josef Bonaparte in 1808 as koning van Spanje aangestel het het Chili na onafhanklikheid begin streef Op 18 September 1810 is n junta gevorm wat sy lojaliteit met Ferdinand VII die afgesette monarg van Spanje verklaar en n outonome republiek binne die Spaanse Ryk geproklameer het Hierdie datum word as die begin van onafhanklikheidswording in Chili gevier As gevolg van hierdie ontwikkeling het die beweging vir volle onafhanklikheid onder leierskap van Jose Miguel Carrera een van die mees bekende patriotte en sy twee broers Juan Jose en Luis Carrera wyer steun ervaar Spaanse pogings om sy beheer oor sy koloniale ryk in die Amerikas tydens die Reconquista weer in te stel het tot n uitgerekte stryd gelei insluitend binnegevegte onder Bernardo O Higgins wat Carrera se leierskap bevraagteken het Die afwisselende oorlogvoering het voortgeduur tot 1817 Terwyl Carrera in Argentynse ballingskap was het O Higgins en die anti Carrera kohort Jose de San Martin held van die Argentynse Onafhanklikheidsoorlog n weermag gelei wat die Andes oorsteek en die rojaliste in Chili verslaan het Op 12 Februarie 1818 is Chili as n onafhanklike republiek geproklameer Met die patriotte se neerlaag in die slag van Rancagua op 1 2 Oktober 1814 het Spanje weer die mag in Chili oorgeneem maar in die slag van Chacabuco tussen 12 en 14 Februarie 1817 het n Argentyns Chileense weermag onder generaal Jose de San Martin die Spanjaarde verslaan Met die slag van Maipu op 5 April 1818 is die Spaanse heerskappy uiteindelik beeindig San Martin het ten gunste van Bernardo O Higgins afstand van sy presidentskap gedoen Spanje het die onafhanklikheid van Chili eers op 24 April 1844 amptelik erken Die politieke opstand het min sosiale veranderinge gebring en die 19de eeuse Chileense gemeenskap het die essensie van die gestratifiseerde koloniale sosiale struktuur bewaar wat grootliks beinvloed is deur die regerende klas en die Rooms Katolieke Kerk Die bedanking en self ballingskap van generaal O Higgins in 1823 het nie n einde aan die politieke binnegevegte gebring nie Die burgerlike konflik met fokus hoofsaaklik op die kwessies van anti klerikalisme en regionalisme het voortbestaan Hierdie gebeure het tot die Chileense burgeroorlog van 1829 1830 tussen konserwatiewe Pelucones en die liberaalgesinde Pipiolos gelei Die konflik is beeindig met die nederlaag van die liberale kragte en die goedkeuring van n nuwe grondwet in 1833 wat van krag sou bly tot in 1925 Vanaf 1836 tot 1839 het die Peru Boliviaanse Konfederasieoorlog teen Bolivie en Peru plaasgevind wat deur die Argentyns Chileense alliansie gewen is Na die oorlog is die Peru Boliviaanse Konfederasie ontbind en Peru moes sy skuldlas vir die Chileense ondersteuning tydens die onafhanklikheidsoorlog teen Spanje betaal Na die opkoms van liberale burgerregtebewegings en geinspireer deur die Europese Rewolusies van 1848 het die Chileense Rewolusie in April 1851 uitgebreek toe die liberale gepoog het om die konserwatiewe regering onder president Manuel Montt omver te werp en die Chileense Grondwet van 1833 af te skaf Na verskeie gevegte en beleerings teen die einde van Desember 1851 het regeringsmagte die opstand uiteindelik onderdruk Op 17 September 1865 het Chili oorlog teen Spanje verklaar nadat Spanje gepoog het om met militere ingryping groter invloed in Peru te verkry Tydens die Spaans Suid Amerikaanse oorlog het die seeslae van Papudo en van Abtao by die Chiloe eiland plaasgevind Op 5 Desember 1865 het Peru n alliansie met Chili gesluit om teen die gemeenskaplike vyand te veg Die Spanjaarde het op 31 Maart 1866 die hawestad Valparaiso massief gebombardeer maar die konflik met Spanje kon eers tydens die verdrae van 1871 en 1883 finaal opgelos word Tydens die 19de eeu is daar n toenemende emigrasie van nie Spaanse Europeers na Chili waaronder Duitsers wie se spore veral in die suidelike en sentrale deel van die land nog gesien kan word Valdivia Osorno Puerto Montt Puerto Varas Frutillar Puerto Natales Tydens die Salpeteroorlog vanaf 1879 tot 1884 het Chili die Atacamawoestyn destyds deel van Bolivie en Peru Lima en Peru se kuslyn beset In die vredesverdrag van 1904 het Bolivie sy vrye toegang tot die Stille Oseaan aan Chili oorhandig In die verowerde gebiede is later groot koperneerslae gevind Chuquicamata die grootste kopermyn ter wereld is in die gebied gelee Peru het in die verdrag van Ancon die huidige gebiede van Arica Parinacota en Tarapaca as vergoeding aan Chili oorhandig Politieke verskille tussen die destydse president van Chili Jose Manuel Balmaceda en die Chileense kongres in Januarie het tot die uitbreek van die Chileense burgeroorlog van 1891 gelei Die oorlog het twee kampe gehad aan die een kant die Chileense weermag wat die president ondersteun het en aan die ander kant die Chileense vloot wat die kongres ondersteun het Nadat die Chileense vloot die weermag verslaan het het president Balmaceda selfmoord gepleeg Ondanks die grensverdrag van 1881 met Argentinie het die grensgeskil in 1893 vererger omdat die kontrak die Andes as grens vermeld het Die grenslyn verloop oor die hoogste berge wat die waterskeiding vorm Op sommige gebiede het hierdie definisie tot omstrede resultate gelei In die noorde het Bolivie met Argentinie n deel van die Puna teen Tarija geruil nadat Chili die Puna streek in die Salpeteroorlog beset het n Wapenwedloop het tussen Chili en Argentinie begin Slegs deur n arbitrasieproses kon die grenskonflik in 1902 beeindig word Patagonie en Vuurland is opnuut verdeel waarby Chili 54 000 km en Argentinie 40 000 km ontvang het Die grensgeskil met Bolivie is in 1904 in n vredesverdrag finaal beeindig Hierdie ooreenkoms is volgens internasionale reg bindend maar word gedeeltelik deur Bolivie wat toegang tot die Stille Oseaan eis bevraagteken 23 24 Die 20ste eeu Wysig Augusto Pinochet diktator tussen 1973 en 1990 Italiaanse immigrante in Capitan Pastene in Suid Chili in 1910 Die Beagle kanaal tussen Argentinie en Chili Salvador Allende president vanaf 1970 tot 1973 Kaart van die Beagle kanaal met die huidige grensverloop Chili het tydens die Eerste Wereldoorlog neutraal gebly maar die binnelandse situasie was nog steeds onstabiel Net twee seeslagte het tydens die Groot Oorlog voor die Chileense kus plaasgevind waaraan Chili nie deelgeneem het nie Die Slag van Coronel op 1 November 1914 en die Slag van Mas a Tierra op 14 Maart 1915 albei tussen die vlotte van die Verenigde Koninkryk en die Duitse Keiserryk President Arturo Alessandri is in 1924 deur n militere staatsgreep afgesit Toe in 1925 n nuwe grondwet bekend gestel is het hy in Maart 1926 egter die mag weer oorgeneem Tot 1932 kon Carlos Ibanez del Campo die land met diktatoriese middels die langste tydperk beheers In 1932 is die grondwetlike orde herstel en die Radikale Party het in die volgende 20 jaar die sterkste politiese krag geword Chili is deur die Groot Depressie van 1929 30 swaar geskud Die pryse vir die belangrikste uitvoerprodukte koper en salpeter het dramaties getuimel Vanaf die 1930 s het n stadige herstel in die land plaasgevind wat in 1938 deur n staatsgreeppoging deur die Nasionaal Sosialistiese Beweging van Chili en die daaropvolgende slagting onderbreek is Die langste tyd van die Tweede Wereldoorlog het Chili uit oorweging vir die talle Duits Chilene neutraal gebly maar in 1944 het president Juan Antonio Rios Morales besluit om aan die kant van die Geallieerdes die oorlog toe te tree Die invloed op die oorlog was nie juis veel nie Op 24 Oktober 1945 word Chili n stigterslid van die Verenigde Nasies 25 op 31 Desember 1945 n lidland van die Internasionale Monetere Fonds 26 en die Wereldbank 27 en op 30 April 1948 n stigterslid van die Organisasie van Amerikaanse Lande 28 Op 22 Mei 1960 is Chili deur die sterkste aardbewing wat nog ooit waargeneem is geskud Dit het tot n reusetsoenami gelei wat groot dele van die kus verwoes het en die lewens van meer as 1 655 mense geeis het Vanaf 30 Mei tot en met 17 Junie 1962 het Chili as gasheer van die 7de FIFA Sokker Wereldbekertoernooi opgetree wat deur Brasilie gewen is In 1969 het Chili n stigtingslid van die Andesgemeenskap geword maar het dit in 1976 weer verlaat en is tans n geassosieerde lid Danksy die tydelike ondersteuning van die Christelik Demokratiese Party het Chili in 1970 die eerste land in Latyns Amerika geword waar n marxistiese politikus Salvador Allende demokraties as staatshoof verkies is Na Kuba was Chili wel die tweede land in die Amerikas onder n sosialistiese regering Dit het gelyk asof die sogenaamde domino effek wat in 1954 deur die Amerikaanse president Dwight D Eisenhower opgestel is bevestig word 29 Allende het voortgegaan met die politieke ekonomiese en sosiale hervormings van sy Christelik Demokratiese voorganger Eduardo Frei wat die kopermynbou genasionaliseer en landhervormings begin het maar uiteindelik het sy pogings om sosialistiese hervormings op n vreedsame manier deur te voer tot ekonomiese en politieke chaos gelei Na drie jaar is Allende se bewind op 11 September 1973 in n bloedige staatsgreep omvergewerp en hy het aansluitend selfmoord gepleeg Hierdie staatsgreep is tydens Richard Nixon se presidentskap deur die Verenigde State se buitelandse intelligensiediens Central Intelligence Agency in groot mate ondersteun 30 Tydens Pinochet se bewind het duisende menseregteskendings soos marteling sluipmoorde en n onbekende aantal mense wat verdwyn het Desaparecidos plaasgevind Veral opposisiepolitici en aanhangers van Allende is in konsentrasiekampe aangehou en in die Estadio Nacional de Chile in Santiago de Chile vermoor In teenstelling hiermee is die liberale ekonomiese strukturele hervormings onder Pinochet hoofsaaklik deur ekonomiese kenners van die Verenigde State ondersteun In Desember 1978 het die Beagle konflik tot groot spanning met Argentinie gelei Op 22 Desember het Argentinie tydens Operasie Soberania met n inval op die vastelandse Chili en die drie onbewoonde eilande Lennox Picton en Nueva begin Nadat die Argentynse junta tot n bemiddeling deur pous Johannes Paulus II ingestem het is die inval na n paar ure gestop Op 11 September 1980 is n nuwe grondwet in n omstrede volkstemming aangeneem en generaal Pinochet het vir n termyn van agt jaar die president van die republiek geword Nadat Pinochet die oppergesag oor die land verkry het het n paar honderd Chileense rewolusionere by die Sandinistiese weermag in Nicaragua guerrilla magte in Argentinie of oefenkampe in Kuba Oos Europa en Noord Afrika aangesluit Tydens die Falklandoorlog van 1982 het Chili die Verenigde Koninkryk teen Argentinie ondersteun 31 en na die Argentynse neerlaag is die vriendskap en vredesverdrag in 1984 tussen Chili en Argentinie onderteken In 1988 het 55 van die Chilene in n referendum teen n verdere ampstermyn van Pinochet gestem Chili was tot in 1990 toe die eerste vrye verkiesings gehou is onder die militere bewind van generaal Augusto Pinochet In November 1994 het die land by die APEC aangesluit 32 Op 1 Januarie 1995 het Chili n stigterslid van die Wereldhandelsorganisasie geword 33 Die 21ste eeu Wysig Los 33 poseer saam met die destydse Chileense president Sebastian Pinera en die eerste dame Cecilia Morel in die presidensiele paleis op 24 Oktober 2010 Die vyf demokraties verkose Chileense presidente sedert 1990 v l n r Ricardo Lagos 2000 2006 Michelle Bachelet 2006 2010 en 2014 2018 Sebastian Pinera 2010 2014 en 2018 hede Patricio Aylwin 1990 1994 en Eduardo Frei Ruiz Tagle 1994 2000 tydens die 200 jaar viering van Chili se onafhanklikheid in 2010 Op 23 Mei 2008 was Chili n stigterslid van die Unie van Suid Amerikaanse Nasies en op 23 Februarie 2010 van die Gemeenskap van Latyns Amerikaanse en Karibiese Lande Op 27 Februarie 2010 het n sterk aardbewing groot dele van die infrastruktuur in die suide van die land vernietig en tot n tsoenami gelei wat die lewe van meer as 500 mense geeis het 34 Op 7 Mei 2010 het Chili by die OESO aangesluit en sodoende na Meksiko die tweede Latyns Amerikaanse lidland van die organisasie geword 35 Chili het wereldwye simpatie ontvang vir die suksesvolle redding van 33 vasgekeerde mynwerkers Los 33 letterlik Die 33 in 2010 Op 5 Augustus 2010 het die toegangstonnel van die San Jose koper en goudmyn in die Atacamawoestyn naby Copiapo in die noorde van Chili ingestort en 33 mans 700 meter onder die grond vasgekeer n Reddingspoging is deur die Chileense regering van stapel gestuur die mynwerkers is 17 dae later opgespoor Al 33 mans is op 13 Oktober 2010 binne 24 uur na die oppervlak gebring n moeisame taak wat op televisie oor die hele wereld uitgesaai is 36 Op 16 September 2015 het n sterk aardbewing by Illapel wat 8 3 op die moment magnitude skaal gemeet het n tsoenami veroorsaak en die lewe van 12 mense geeis Daar was binne n kort tydjie n tweede aardbewing wat meer as 8 0 op die moment magnitude skaal gemeet het na die een op 1 April 2014 met 8 2 naby Iquique Geografie Wysig Kaart van die drie gebiede waarin die Chileense grondgebied verdeel word Vastelandse Chili Eilandse Chili Antarktiese Chili Die Atacamawoestyn in die noorde van Chili word as die droogste woestyn op aarde beskou Die Chileense bergpiek van Ojos del Salado soos vanaf die Argentynse s n gesien Ojos del Salado is die hoogste vulkaan ter wereld asook die hoogste berg in Chili Chili strek op die Suid Amerikaanse kontinent oor n lengte van 4 275 km in n noord na suidrigting langs die Andes en die kus van die Stille Oseaan saam met die Antarktiese deel meer as 8 000 km terwyl die land gemiddeld net 180 km wyd is Die nouste stuk op die vasteland is 90 km en die wydste stuk 440 km breed Die kus word in die suide deur fjorde inlate kanale draai skiereilande en eilande waarvan Chiloe eiland die grootste is oorheers en strek tot die Straat van Magellaan wat Vuurland Tierra del Fuego van die Patagoniese vasteland skei Die ylbevolkte noorde van die land word gekenmerk deur die Atacamawoestyn met die toerisme aantreklikheid Valle de la Luna Die ylbevolkte woestyn se droe klimaat is geskik vir sterrekundige instellings soos die Paranal sterrewag wat tot die Europese Suidelike Sterrewag behoort As gevolg van sy lengte is Chili een van die langste lande ter wereld wat in n noord suidrigting strek en die mees suidelike land op n vasteland gelee 37 Aan die Straat van Magellaan teenoor Vuurland is Punta Arenas gelee wat soms as suidelikste stad ter wereld beskou word en net suid van Vuurland is Kaap Hoorn gelee die suidelikste punt van Suid Amerika waar die Atlantiese Oseaan en die Stille Oseaan ontmoet Die totale lengte van die grenslyn is 6 329 km waarvan 3 141 km die gemeenskaplike grens met Argentinie in die ooste vorm Die Argentyns Chileense grens is die langste een in Suid Amerika en die derde langste ter wereld na die tussen Kanada en die Verenigde State asook die tussen Kasakstan en Rusland In die noorde word Chili deur Peru 160 km en in die noordooste deur Bolivie 861 km begrens Die eilande wat onder die beheer van Chili val sluit in die afgelee Paaseiland in die Stille Oseaan sowat 3 526 km wes van die Chileense vasteland asook die Sala y Gomez Robinson Crusoe en die Juan Fernandez eilande Die Paaseiland het saam met die Sala y Gomez eiland in 1888 onder Chileense beheer gekom Die grootste metropolitaanse gebied vorm deel van die hoofstad Santiago de Chili waar 40 van Chili se bevolking saamgetrek is Ander groot stede sluit in Valparaiso Concepcion La Serena Antofagasta en Temuco Streke Wysig Chili bestaan uit 15 streke 54 provinsies en 346 distrikte Chili maak daarnaas ook aanspraak op n gedeelte van Antarktika Antartica Chilena alhoewel hierdie vasteland algemeen as supranasionaal en besit van die wereldgemeenskap beskou word Streke van ChiliNommer Streek Hoofstad Oppervlakte km Bevolking Administratiewe kaartXV Arica en Parinacota Arica 16 873 3 213 816 I Tarapaca Iquique 42 225 8 300 021II Antofagasta Antofagasta 126 049 1 547 463III Atacama Copiapo 75 176 2 292 054IV Coquimbo La Serena 40 579 9 707 654V Valparaiso Valparaiso 16 396 1 1 734 917RM Metropolitana de Santiago Santiago 15 403 2 6 685 685VI Libertador General Bernardo O Higgins Rancagua 16 387 0 877 784VII Maule Talca 30 296 1 968 336VIII Biobio Concepcion 37 068 7 1 971 998IX La Araucania Temuco 31 842 3 913 065XIV Los Rios Valdivia 18 429 5 364 592X Los Lagos Puerto Montt 48 583 6 798 141XI Aysen del General Carlos Ibanez del Campo Coyhaique 108 494 4 99 609XII Magallanes y Antartica Chilena 1 Punta Arenas 132 297 2 159 468Chili Santiago 756 102 4 16 634 603 1 insluitend Antartica Chilena met n totale oppervlakte van 1 382 554 8 km Metropolitaanse gebiede Wysig Die grootste Metropolitaanse gebiede van Chili Sensus van 2012 Gran Santiago Gran Valparaiso Nommer Naam Streek Bevolking Nommer Naam Streek Bevolking Gran Concepcion Gran La Serena1 Gran Santiago RM 6 683 852 6 Gran Temuco IX 339 6642 Gran Valparaiso V 930 220 7 Gran Iquique I 278 2513 Gran Concepcion VIII 922 491 8 Gran Rancagua VI 276 5274 Gran La Serena IV 412 586 9 Puerto Montt X 266 0605 Antofagasta II 346 126 10 Chillan XV 204 180 Klimaat Wysig Chili se klimaatsones strek vanaf die wereld se droogste woestyn in die noorde oor Mediterreense klimaat in die sentrum vogtige subtropiese klimaat op Paaseiland tot Oseaniese klimaat insluitende bergtoendra en gletsers in die ooste en suide 8 Volgens die Koppen stelsel huisves Chili binne sy grense minstens sewe groot klimatiese subtipes In die meeste van die land kom vier seisoene voor somer Desember tot Februarie herfs Maart tot Mei winter Junie tot Augustus en lente September tot November Flora en fauna Wysig n Andeskondor in die Chileense Andes Die Chileense wasklok is die nasionale bloom van Chili Magellaanpikkewynne naby Punta Arenas n Chileense heuningpalm Weens sy enorme uitbreiding van meer as 4000 km beskik Chili oor n groot aantal biome In die noorde is die Atacamawoestyn gelee die droogste gebied op aarde Hier groei veral plante soos kaktusse Cactaceae en sukkulente Ander plante kan net in die Andes of langs die kus groei Elke paar jaar word die Atacamawoestyn na sterk reenval vir n paar dae deur miljoene blomme oortrek en staan dan as Bloeiende Atacamawoestyn Desierto Florido bekend Langs die koue kuslyn van Noord Chili hou Humboldt pikkewyne Spheniscus humboldti pelikane Pelecanus en Patagoniese seeleeue Otaria flavescens Verder suid sluit die steppe met droe grasland aan wat veral plante soos Yareta Azorella compacta en Boldo struike Peumus boldus asook diere soos guanacos Lama guanicoe huisves Binne die kusgebergtes en die Andes groei miswoude waar boomvarings Cyatheales voorkom Hier leef veral vicunas Vicugna vicugna en Andesherte Hippocamelus Die Andeshert word saam met die Andeskondor Vultur gryphus op die Chileense wapen vertoon Daarbenewens kom hier ook chinchillas en poemas Puma concolor voor In die woude leef veral Hertagtiges Cervidae Chileense woudkatte Leopardus guigna vosse en kolibries Trochilidae Die Andeskondor is een van die grootste voels ter wereld en Chili se nasionale voel Hy is byna oor die hele gebied van Chili versprei In Sentraal Chili groei bome soos die heuningpalm Jubaea chilensis en Araucariaceae Flaminke Phoenicopteridae kom veral aan die sentrale soutmere voor In Suid Chili kom gematigde reenwoude voor waar bome soos sipresse Cupressus dennebome Pinus lorke Larix populierbome Populus en Antarktiese skynbeuke Nothofagus antarctica groei Hier leef veral diere soos die Patagoniese seeleeue en Magellaanpikkewynne Spheniscus magellanicus Patagonie bestaan uit uitgestrekte steppes en halfwoestyne aan die suidwestelike kus kom die sogenaamde Magellaanse Tundra voor Groot dele van die streke Aisen en Magallanes is met ys bedek sodat daar geen plantegroei meer gevind kan word Vuurland word deur groot moerasse gekenmerk Hier groei net n paar bome soos die Lenga Suidbeuke Nothofagus pumilio Magellan Suidbeuke Nothofagus betuloides en Coihue Suidbeuke Nothofagus dombeyi In die droe suide van Vuurland leef uiles Strigiformes Magellaanvosse Lycalopex culpaeus en Darwin se nandoes Rhea darwinii Politiek WysigUitvoerende gesag Wysig Sebastian Pinera die huidige president van Chili Vlag en grondwet van Chili Volgens die grondwet van 1980 is Chili n unitere presidensiele grondwetlike republiek met die president as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van die staat Die huidige grondwet is in 1980 onder Augusto Pinochet se diktatorskap uitgewerk en in n omstrede referendum op 11 September 1980 wat nie demokratiese vereistes voldoen het nie goedgekeur Sedertdien is die grondwet verskeie kere verander die laaste keer in 2005 waar Pinochet se laaste ondemokratiese verskynsels verwyder is Onder andere is die posisies van aangestelde senatore en senatore vir die lewe asook die president se reg om die hoofbevelvoerders van die gewapende magte te onttrek verwyder en die president se ampstermyn van ses tot vier jaar verminder 38 Die Palacio de La Moneda huisves die setel van die Chileense president Die Chileense president word vir n ampstermyn van vier jaar verkies waarby n tweede ampstermyn moontlik is maar nie onmiddellik daaropvolgend nie Die president is verantwoordelik vir beide die regering en die staatsadministrasie Die president volgens die Amerikaanse model gelyktydig eerste minister benoem sy regering wat uit ministers sub sekretarisse streeks intendante een vir elke streek en provinsiale goewerneurs een vir elke provinsie bestaan Die president kan dekrete uitvaardig wat deur die wet bekragtig word Daarbenewens kan hy die opperbevelhebber van die gewapende magte benoem Sien ook Chileense LugmagWetgewende gesag Wysig Die nasionale kongres se setel in Valparaiso President Sebastian Pinera 2010 2014 spreek die Chileense parlement toe Die nasionale kongres Congreso Nacional bestaan uit twee kamers die huis van afgevaardigdes Camara de Diputados met 120 lede en die senaat Senado met 38 senatore Senatore dien vir agt jaar met gesteierde terme terwyl afgevaardigdes elke vier jaar verkies word Beide die afgevaardigdes en die senatore word direk deur die bevolking verkies Vir die afgevaardigdes se verkiesings bestaan Chili uit 60 kiesafdelings waar elke vier jaar twee afgevaardigdes gekies word Die eerste geplaatste partyalliansie stuur beide afgevaardigdes wanneer dit twee keer soveel stemme as die opposisie se koalisie bereik Hierdie binomiale kiesstelsel verhoed dat kleiner partye tot die parlement verkies word Die verkose senatore is van 19 kiesafdelings afkomstig Elk van die twaalf streke en die hoofstad vorm ten minste een kiesafdeling Die streke V VII VIII IX X en die hoofstad word verdeel in twee kiesafdelings Elke vier jaar word die helfte van die senatore vir n termyn van agt jaar verkies Regsprekende gesag Wysig Die Grondwetlike Hof van Chili Die Hooggeregshof se setel in Santiago de Chile Die Hooggeregshof van Chili is die Corte Suprema de Chile n kollegiale hof bestaande uit 21 regters Die regters word deur die regters van die Hooggeregshof genomineer en deur die president vir die lewe aangestel Onder die Hooggeregshof is die Appelhof gevestig Daarbenewens beskik Chili oor 17 appelhowe As gevolg van juridiese hervormings volgens die Amerikaanse model in Junie 2005 is die take van die aanklaer staatsaanklaer en die regter geskei As deel van hierdie hervorming word verhore nou in die openbaar en mondeling uitgevoer in plaas van die vorige skriftelike oefening Verweerders met n lae inkomste kan n openbare verdediger in diens neem Vir hierdie nuwe juridiese hervormings is 300 nuwe hofgeboue in talle Chileense stede landwyd opgerig 39 Die Grondwetlike Hof Tribunal Constitucional is verantwoordelik vir die monitering van die parlement se wette op ongrondwetlikheid Buitelandse beleid Wysig Buitelandse betrekkinge van Chili Chili Lande met diplomatieke betrekkinge en Chileense ambassade in die land Lande met diplomatieke betrekkinge en n ambassade in Chili maar geen Chileense ambassade Lande met diplomatieke betrekkinge maar sonder ambassadeurs Lande wat tans geen diplomatieke betrekkinge onderhoud nie Die destydse Chileense president Michelle Bachelet tydens n staatsbesoek saam met die Meksikaanse president Enrique Pena Nieto in 2015 Michelle Bachelet en Dilma Rousseff op 15 Desember 2011 Chili se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur Sedert die vroee dekades na sy onafhanklikheid het Chili altyd n aktiewe betrokkenheid by buitelandse sake gespeel Die buitelandse beleid word veral deur die lidmaatskap in internasionale organisasies gekenmerk Chili is n stigtingslid van die Verenigde Nasies Gemeenskap van Latyns Amerikaanse en Karibiese Lande Organisasie van Amerikaanse Lande Organisasie van Ibero Amerikaanse Lande Unie van Suid Amerikaanse Nasies OPANAL en die Rio groep Daarbenewens het Chili in 1973 by die Beweging van Onverbonde Lande en in 2010 by die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling OESO 35 aangesluit en is tans n geassosieerde lid van die Andesgemeenskap en Mercosur Danksy Chili se geassosieerde lidmaatskap by Mercosur kan die land eie handelsooreenkomste met ander lande sluit Sulke ooreenkomste is onder andere met die Europese Unie Japan Kanada Meksiko Nieu Seeland Suid Korea die Verenigde State en die Volksrepubliek China gesluit Sedert Chili se demokratisering vanaf 1990 het die land n aantal konflikte met Argentinie en Peru opgelos wat die grenslyne by die Beagle kanaal en die Fitz Roy massief betref In teenstelling daarmee is die konflik met Bolivie oor verlore grondgebied uit die Salpeteroorlog nog steeds onopgelos As gevolg daarvan is Bolivie die enigste land van die Amerikas waarmee Chili geen diplomatiese betrekkinge onderhou nie Eers na die redding van 33 mynwerkers in 2010 waaronder daar een Bolivier was het die presidente van beide lande vir die eerste keer in dekades ontmoet 21 Ekonomie WysigAlgemene oorsig Wysig Chileense blou en die gemiddelde Latyns Amerikaanse oranje BBP per kapita 1950 2017 Stadshorison van Santiago de Chile die ekonomiese sentrum van Chili Chili is een van Suid Amerika se mees stabiele en welvarende nasies 8 en voorste Latyns Amerikaanse land in menslike ontwikkeling mededingendheid inkomste per kapita globalisering ekonomiese vryheid en n lae persepsie van korrupsie 40 Hoewel Chili volgens die Gini koeffisient n hoe ekonomiese ongelykheid het 41 is dit naby aan die plaaslike gemiddelde 42 Sedert Julie 2013 word Chili deur die Wereldbank as n hoe inkomste ekonomie beskou 43 44 45 In 2006 het Chili die land met die hoogste nominale BBP per kapita in Latyns Amerika geword 46 Chili het die hoogste graad ekonomiese vryheid in Suid Amerika posisie 7 wereldwyd vanwee sy onafhanklike en doeltreffende regstelsel en omsigtige openbare finansiele bestuur 47 In Mei 2010 het Chili die eerste Suid Amerikaanse land geword wat by die OESO aangesluit het 35 Belastinginkomste gesamentlik 20 2 van die BBP in 2013 was die tweede laagste onder die 34 OESO lande en die laagste in 2010 48 Chili het n ongelykheid aangepasde menslike ontwikkelingsindeks van 0 661 in vergelyking met 0 662 0 680 en 0 542 onderskeidelik vir die naburige lande Uruguay Argentinie en Brasilie In 2008 het net 2 7 van die bevolking van minder as 2 per dag geleef 49 Die wereldwye mededingendheidsverslag vir 2009 2010 beskou Chili as die 30ste mees mededingende land in die wereld en die eerste in Latyns Amerika heelwat hoer as Brasilie 56ste Meksiko 60ste en Argentinie 85ste dit het sedertdien gedaal uit die top 30 46 Die Wereldbank se gemak om sake te doen indeks lys Chili as 34ste in die wereld soos op 2014 50 Die geprivatiseerde nasionale pensioen stelsel AFP het binnelandse beleggings aangemoedig en het bygedra tot n geskatte totale binnelandse spaarkoers van ongeveer 21 van die BBP Hulpbronne en produserende bedryf Wysig Chileense wingerde teen die voetheuwels van die Andes Chuquicamata die grootste oopgroef kopermyn in die wereld Die mynbousektor is een van die hoekstene van Chili se ekonomie As gevolg van langdurige modernisering en beleggings het die land die grootste kopervervaardiger ter wereld geword Chili produseer tans sowat een derde van die wereldwye koperontginning wat veral rondom die Atacamawoestyn in Noord Chili ontgin word Verdere belangrike mynbouprodukte sluit in goud silwer molibdeen yster en steenkool Die wynboubedryf in Chili het n lang tradisie en die eerste wingerde in Chili is reeds teen die middel van die 16de eeu deur die Spaanse veroweraars aangele Volgens die Voedsel en Landbouorganisasie is Chili in 2013 met 1 832 000 ton die vyfde grootste wynvervaardiger na lande soos Frankryk Italie die Verenigde State en Spanje Daarbenewens word in Chili n verskeidenheid van landbouprodukte soos druiwe appels pere uie koring mielies hawer perske knoffel aspersies boontjies beesvleis pluimvee wol vis en hout verbou Sien ook Wynbou in ChiliToerismebedryf Wysig Osorno vulkaan en die Llanquihue meer naby Puerto Varas Moai in die Rapa Nui Nasionale Park op Paaseiland Volgens die Wereldtoerismeorganisasie WTO is Chili een van die mees besoekte lande ter wereld en die agste mees besoekte land in die Amerikas na die Verenigde State Meksiko Kanada Argentinie Brasilie die Dominikaanse Republiek en Puerto Rico 51 Volgens die Nasionale Diens van Toerisme Sernatur besoek 2 miljoen mense elke jaar die land Die meeste van hierdie besoekers kom van ander lande op die Amerikaanse vasteland veral Argentinie gevolg deur n groeiende aantal van die Verenigde State Europa Brasilie asook Asiers uit Suid Korea en die Volksrepubliek China 52 Chili beskik oor n groot verskeidenheid natuurlike landskappe soos die Mars agtige landskappe van die hiperariede Atacamawoestyn die gletsergevoede fjorde van Patagonie die wynlande by die Andes van die sentrale vallei en die oerwoude van die Mere distrik Vuurland Paaseiland en die Juan Fernandez eilandgroep insluitende Robinson Crusoe eiland behoort ook tot die groot toeristetrekpleisters Die land beskik oor ses Unesco werelderfenisgebiede die kerke van Chiloe 2000 die Rapa Nui Nasionale Park 1995 Qhapaq Nan die Inka se padstelsel 2014 die Historiese kwart van die hawestad Valparaiso 2003 Humberstone en Santa Laura se salpeterwerke 2005 en Sewell se myndorp 2006 53 54 Buitelandse handel Wysig Die eksklusiewe ekonomiese sone van Chili Chili se vernaamste handelsvennote volgens uitvoer sluit in 2014 die Volksrepubliek China 24 9 die Verenigde State 12 8 Japan 9 9 Brasilie 5 8 en Suid Korea 5 5 Die ses vernaamste handelsvennote volgens invoer is 2014 die Verenigde State 20 3 die Volksrepubliek China 19 7 Brasilie 6 5 Argentinie 5 0 en Duitsland 4 0 55 Chili het in 2014 goedere ter waarde van 76 98 miljard uitgevoer terwyl goedere ter waarde van 70 67 miljard ingevoer is Die land het daarmee n handelsoorskot van 6 31 miljard gehad Grondstowwe veral koper 53 6 en landbouprodukte soos wyn 2 4 hout en vissery produkte 4 5 word hoofsaaklik uitgevoer Belangrike invoere sluit in masjinerie 21 9 ru olie 17 5 asook voertuigonderdele 16 3 55 Demografie WysigOorsig Wysig Chili se bevolkingsgroei 1820 2050 Volgens Chili se sensus van 2017 het die land n bevolking van sowat 17 574 003 gehad Die bevolkingsgroei neem as gevolg van n dalende geboortesyfer sedert 1990 af 56 Daar word verwag dat Chili se bevolking tot 2050 tot sowat 20 2 miljoen sal styg 57 Volgens die amptelike skatting van 2016 het Chili n bevolking van sowat 17 909 754 gehad Omstreeks 85 is in stedelike gebiede saamgetrek waarvan 40 in die metropolitaanse gebied van Santiago de Chile Die grootste bevolkingspunte volgens die 2012 sensus is Gran Santiago met n bevolking van 6 683 852 Gran Valparaiso met 930 220 en Gran Concepcion met 922 491 58 Chili se bevolkingsgroei word veral deur die lewensverwagting se skerp styging geraak In 2013 het die Chilene die hoogste lewensverwagting van alle Suid Amerikaners gehad 59 40 In 2009 was die gemiddelde lewensverwagting 78 4 jaar 75 74 vir mans en 81 19 vir vroue 60 Bevolking Wysig Vlag van die Mapuche Die Mapuche vorm die oorspronklike bevolking van die sentrum en suide van Chili Duitse setlaars ontbos in die streek Aysen ongeveer 1930 Chili se bevolking is n mengsel van verskillende etniese groepe hoofsaaklik die afstammelinge van Europese setlaars 61 62 63 wat ongeveer 52 7 van die bevolking uitmaak 64 65 Golwe van Europese immigrante het in die laat 19de eeu en vroee 20ste eeu in Chili aangekom Onder andere Britte Duitsers Franse Iere Italianers Kroate Nederlanders Pole Russe Serwiers en Spanjaarde asook n kleiner aantal immigrante uit die Midde Ooste waarvan veral Palestyne Danksy Chili se ekonomiese opswaai sedert 1990 het tale immigrante vanuit die buurlande Argentinie 57 019 Bolivie 25 151 Colombia 27 411 Ecuador 16 357 en Peru 103 624 na Chili gestroom 66 Die oorspronklike bevolking van Indiane maak ongeveer 3 2 van die totale bevolking uit hoofsaaklik Mapuche 64 Verspreiding van inheemse groepe in Chili Tale Wysig Duitse argitektuur in Puerto Octay Die amptelike en mees gebruikte taal in Chili is Spaans wat castellano genoem word Met die Spaanse verowering van Chili het Spaans die lingua franca van Chili geword terwyl die inheemse tale minderheidstale geword het met n paar wat nou uitgesterf het of ernstig bedreig word Sowat 15 miljoen Chilene gebruik Spaans as hul moedertaal gevolg deur omtrent 1 55 miljoen met Spaans as tweede taal Die Chileense Spaans verskil van die buurlandse Spaans in Suid Amerika want finale lettergrepe en s klanke word dikwels verlaag en sommige konsonante het n sagte uitspraak Die belangrikste inheemse tale is Aymara 20 000 Mapudungun 250 000 Quechua 8 200 en Rapa Nui 2 600 waarvan Aymara en Quechua oorwegend in die noorde en Mapuche in die suide van Chili gepraat word terwyl Rapa Nui op Paaseiland gepraat word Duits word veral in die suide van Chili deur sowat 20 000 afstammelinge van Duitse immigrante gepraat 67 Godsdiens Wysig Die Rooms Katolieke Kerk het landmerke soos die kerke van Chiloe agtergelaat Onse Maagd van Karmelberg die beskermheilige van Chili Sedert die grondwet van 1925 is Chili n sekulere staat wat godsdiensvryheid waarborg In 2015 vorm die Christendom 68 die belangrikste godsdiens met Rooms Katolieke 55 en Protestante 13 gevolg deur 25 Agnostici en Ateiste asook 7 wat ander godsdienste aanhang 55 Minderheidsgodsdiensgroepe sluit in die Oosters Ortodokse Kerk Kerk van Jesus Christus van die Heiliges van die Laaste Dae Jehovah se Getuies die Anglikaanse kerk Baptisme en Sewendedag Adventiste Die inheemse bevolkingsgroepe is veral aanhangers van Sjamanisme Die openbare godsdienstige vakansiedae in Chili sluit in Kersfees Goeie Vrydag die fees van die Maagd van Karmelberg die Fees van die Heiliges Petrus en Paulus Hemelvaartdag Allerheiligedag en die Fees van die Onbevlekte Ontvangenis Die regering het onlangs 31 Oktober Hervormingsdag tot n openbare vakansiedag verklaar ter ere van die Protestantse kerke in die land Die beskermheiliges van Chili is Jakobus die Meerdere en Onse Maagd van Karmelberg Santiago In 2005 is Alberto Hurtado deur Pous Benediktus XVI heilig verklaar en het sodoende Chili se tweede heilige na Teresa van die Andes geword Sien ook Katedraal van ConcepcionKultuur WysigVanaf die tydperk tussen die vroee landbou nedersettings en die einde van die Voor Spaanse tydperk was die noorde van Chili n landstreek wat gekenmerk is deur die Andes kultuur wat beinvloed is deur die Altiplano se tradisies wat versprei het na die valleie aan die kus van die noorde terwyl die suidelike streke gebiede van die Mapuche se kulturele aktiwiteite was Dwarsdeur die koloniale tydperk na die verowering en gedurende die vroee Republikeinse tydperk is die land se kultuur oorheers deur alles wat Spaans is Ander Europese invloede veral Engels Frans en Duits het in die 19de eeu begin en duur tot vandag voort Die Duitse immigrante het die Beierse styl in landelike argitektuur en kookkuns in Chili se suide in stede soos Valdivia Frutillar Puerto Varas Osorno Temuco Puerto Octay Llanquihue Faja Maisan Pitrufquen Victoria Pucon en Puerto Montt ingevoer 68 69 70 71 72 Sien ook Universiteit van Concepcion en Universiteit van die Bio BioLiteratuur Wysig Die Chileense digter Gabriela Mistral Nobelprys vir Letterkunde wenner in 1945 Die Chileense digter Pablo Neruda Nobelprys vir Letterkunde wenner in 1971 Chilene noem hul land pais de poetas land van digters 73 74 Gabriela Mistral is die eerste Latyns Amerikaanse Nobelpryswenner vir die Letterkunde 1945 Chili se mees bekende digter is Pablo Neruda wat die Nobelprys vir Letterkunde 1971 ontvang het en wereldbekend is vir sy uitgebreide versameling werke oor romanse natuur en politiek Sy drie hoogs gepersonaliseerde huise in Isla Negra Santiago en Valparaiso is gewilde toeristebestemmings Onder die lys van ander Chileense digters is Carlos Pezoa Veliz Vicente Huidobro Gonzalo Rojas Pablo de Rokha Nicanor Parra en Raul Zurita Isabel Allende is die bes verkopende Chileense skrywer met 51 miljoen romaneksemplare wat wereldwyd verkoop is 75 Die romanskrywer Jose Donoso se roman The Obscene Bird of Night word deur die kritikus Harold Bloom as een van die kanonieke werke van die 20ste eeuse Westerse literatuur beskou Nog een internasionaal erkende Chileense skrywer en digter is Roberto Bolano wie se vertalings in Engels uitstekende ontvangs deur kritici geniet 76 77 78 Daarbenewens het tot vandag drie Chileense skrywers die Miguel de Cervantes prys gewen een van die belangrikste Spaanse literatuurpryse wat sedert 1976 deur die Spaanse ministerie van kultuur toegeken word Jorge Edwards 1998 Gonzalo Rojas 2003 en Nicanor Parra 2011 Rolprente Wysig Die geskiedenis van rolprente in Chili het aan die begin van die 20ste eeu met die eerste Chileense film se vertoning in 1902 en die eerste Chileense speelfilm wat in 1910 verskyn het begin Die oudste oorlewende speelfilm is El Husar de la Muerte 1925 en die laaste stille film was Patrullas de Avanzada 1931 Die Chileense rolprentbedryf het in die laat 1940 s en in die 1950 s gesukkel ten spyte van sommige suksesse soos El Diamante de Maharaja Die 1960 s het die ontwikkeling van die Nuwe Chileense Film met rolprente soos Three Sad Tigers 1968 Jackal of Nahueltoro 1969 en Valparaiso Mi Amor 1970 beleef Na die militere staatsgreep van 1973 is die rolprentbedryf n knou toegedien omdat baie rolprentvervaardigers in nou ballingskap gewerk het Dit het wel sy kop opgelig na die einde van die diktatuur in 1989 se kant toe met groot kritiese sukses soos Johnny Cien Pesos 1993 Historias de Futbol 1997 en Gringuito 1998 Suksesvolle rolprente het in die laat 1990 s en vroee 2000 s verskyn soos El Chacotero Sentimental la pelicula 1999 Sexo con Amor 2003 Subterra 2003 en Machuca 2004 wat later wyd oortref is deur Stefan v s Kramer 2012 In die onlangse jare het Chileense rolprente gereelde verskynings op internasionale filmfeeste en toekennings gemaak soos No 2012 wat die eerste Chileense rolprent geword het wat vir die Oscar as beste buitelandse rolprent benoem is 79 Musiek Wysig La Zamacueca skildery deur Manuel Antonio Caro n Chileense huaso speel trekklavier Musiek in Chili wissel van folklore oor gewilde tot klassieke musiek Sy groot geografie laat verskillende musiekstyle in die noorde sentrum en suide van die land ontstaan insluitende Paaseiland en Mapuchemusiek 80 Die nasionale dans is die cueca n Ander vorm van n tradisionele Chileense lied maar nie n dans nie is die tonada Dit spruit uit die Spaanse koloniste se ingevoerde musiek voort en dit onderskei hom van die cueca deur n intermediere melodiese artikel en n meer prominente melodie Die jare tussen 1950 en 1970 het n wedergeboorte van die volksmusiek beleef wat gelei is deur groepe soos Los de Ramon Los Cuatro Huasos en Los Huasos Quincheros onder andere met komponiste soos Raul de Ramon en Violeta Parra 81 In die middel 1960 s is inheemse musikale vorme vernuwe deur die Parra gesin met die Nueva cancion Chilena wat verband hou met politieke aktiviste en hervormers soos Victor Jara Inti Illimani en Quilapayun n Ander belangrike folk sanger en navorser oor folklore en Chileense etnografie is Margot Loyola Daarbenewens het verskeie rockgroepe soos Los Jaivas Los Prisioneros La Ley en Los Tres internasionale sukses behaal In Februarie word die jaarlikse musiekfeeste in Vina del Mar aangebied 82 Kookkuns Wysig Mote con huesillo n tradisionele Chileense nie alkoholiese somer drankie gemaak uit koring en perskes Chileense Cazuela vars geslagte hoender gekook met aartappels mielies pampoen en ander groente met beet blaarslaai jong boontjies pietersielie koljander en pebre asook tuisgebakte brood en Chileense rooiwyn Die Chileense kookkuns spruit hoofsaaklik uit die kombinasie van tradisionele Spaanse kookkuns Chile se inheemse kultuur en plaaslike bestanddele met latere belangrike invloede deur ander Europese kookkunste soos die uit Duitsland Italie en Frankryk Die voedseltradisie en resepte in Chili is bekend aan sy verskeidenheid geure en bestanddele met die land se diverse geografie en klimaat wat n wye verskeidenheid landbouprodukte vrugte en groente lewer Die lang kuslyn en die mense se verhouding met die Stille Oseaan voeg n groot verskeidenheid seekosprodukte tot die Chileense kookkuns by met die land se waters as tuiste van unieke spesies vis weekdiere skaaldiere en alge danksy die suurstofryke water van die Humboldtstroom Chili is ook een van die wereld se grootste wynprodusente en baie Chileense resepte is dan ook versterk en vergesel deur plaaslike wyne Die Chileense kookkuns vorm n weerspieeling van die land se topografiese verskeidenheid met n verskeidenheid seekos beesvleis groente en vrugte Tradisionele resepte sluit in asado cazuela empanadas humitas pastel de choclo pastel de papas curanto en sopaipillas 83 Crudos is n voorbeeld van die mengsel kulinere bydraes deur die verskillende etniese invloede in Chili Die rou gemaalde llama mildelike gebruik van skulpvis en rysbrood is weer afkomstig uit die inheemse Quechua se Andes kookkuns alhoewel beesvleis deur Europeers na Chili gebring is en ook nou gebruik word in plaas van llama vleis suurlemoen en uie is ingebring deur die Spaanse koloniste en die gebruik van mayonnaise en jogurt is deur Duitse immigrante saam met bier ingebring Sien ook Wynbou in ChiliSport Wysig Die destydse president Michelle Bachelet ontvang die Chileense o 20 sokkerspan nadat hul by die FIFA o 20 Sokker Wereldbekertoernooi in 2007 derde geeindig het Estadio Nacional de Chile in Santiago de Chile tuisveld van die nasionale sokkerspan Rodeo Chili se nasionale sport het sy oorsprong in die landelike gebiede van die land tydens die Spaanse koloniale tydperk Die destydse president Michelle Bachelet ontvang die Chileense Polospan na hul oorwinning by die Polo wereldkampioenskap in 2008 Sokker is Chili se gewildste sport Die Chileense nasionale sokkerspan het aan 9 uit die moontlike 20 FIFA Sokker Wereldbekers deelgeneem insluitende die van 1962 wat in Chili aangebied is waartydens die nasionale span derde geeindig het Verdere goeie resultate wat deur die nasionale sokkerspan behaal is sluit in sewe eindstryde en twee titels by die Copa America 2015 en 2016 een silwer en twee bronsmedaljes by die Pan Amerikaanse Spele een bronsmedalje by die Olimpiese Somerspele 2000 in Sydney en twee derdeplekke tydens die FIFA o 17 en o 20 toernooie Chili le tans op die tiende plek 2018 van die FIFA wereldranglys en is saam met Argentinie Brasilie Colombia en Uruguay een van die beste nasionale spanne in Suid Amerika Die top liga binne Chili se sokkerliga stelsel vorm die Campeonato Nacional wat deur die IFFHS as die negende sterkste nasionale sokkerliga in die wereld beskou word Die belangrikste sokkerklubs is Colo Colo Universidad de Chile en Universidad Catolica Colo Colo is die land se suksesvolste sokkerklub met beide die meeste nasionale en internasionale kampioenskappe insluitende die begeerde Copa Libertadores Suid Amerikaanse klubtoernooi Universidad de Chile is die mees onlangse internasionale kampioen Copa Sudamericana 2011 Internasionaalbekende sokkerspelers sluit in Ivan Zamorano Marcelo Salas Elias Figueroa en Matias Fernandez Tennis is Chili se suksesvolste sport Die nasionale span het die wereldtoernooi twee keer 2003 en 2004 gewen en het in die Davisbeker eindstryd teen Italie in 1976 gespeel Tydens die Olimpiese Somerspele 2004 het die land goue en bronsmedaljes in die mans enkelspel en goud in die mansdubbelspel gewen Marcelo Rios het in 1998 die eerste Latyns Amerikaanse man geword wat die nommer een plek in die ATP ranglys bereik het Anita Lizana het die VSA Ope in 1937 gewen en daarmee die eerste vrou van Latyns Amerikaanse herkoms geword om n Grand Slam toernooi te wen Luis Ayala was twee keer naaswenner by die Franse Ope en albei Rios en Fernando Gonzalez haal die Australiese Ope se mans enkelspel eindstryd Gonzalez het ook n silwermedalje in die enkelspel tydens die Olimpiese Somerspele 2008 in Beijing gewen By die Olimpiese Somerspele spog Chili met n totaal van twee goue medaljes tennis sewe silwermedaljes atletiek ruitersport boks skyfskiet en tennis en vier bronsmedaljes tennis boks en sokker In 2012 het Chili het sy eerste Paralimpiese Spele medalje gewen goud in atletiek Rodeo is Chili se nasionale sport 84 en word in die landelike gebiede van die land beoefen n Sport soortgelyk aan hokkie chueca genoem is deur die Mapuche tydens die Spaanse verowering gespeel Ski en sneeuplankry word in ski sentrums gelee in die Sentrale Andes en in suidelike ski sentrums naby stede soos Osorno Puerto Varas Temuco en Punta Arenas beoefen Branderplankry is veral gewild by sommige kusdorpe Polo word in Chili professioneel beoefen en die land het beide die Polo wereldkampioenskap van 2008 en 2015 gewen Basketbal is n gewilde sport waarin Chili n bronsmedalje in die eerste FIBA wereldkampioenskap vir mans 1950 gewen het en n tweede bronsmedalje toe Chili as gasheer vir die FIBA wereldkampioenskap 1959 opgetree het Chili het in 1953 as gasheer vir die eerste FIBA wereldkampioenskap vir vroue opgetree en by die toernooi met die silwermedalje weggestap San Pedro de Atacama is gasheer vir die jaarlikse Atacama Crossing n ses fase 250 km 160 myl lang wedloop wat jaarliks sowat 150 deelnemers uit 35 lande lok Die Dakar tydren word sedert 2009 in beide Chili en Argentinie aangebied Rugby word in Chili sedert die 1880 s gespeel en is deur die Britte na die land gebring Rugby is een van die snelgroeiende sportsoorte in Chili en word veral aan universiteite beoefen Die Chileense nasionale rugbyspan bekend as Los Condores Die Condors kon tot dusver nie vir die Rugbywereldbeker kwalifiseer nie maar is tans Suid Amerika se derde sterkste span na Argentinie en Uruguay 85 Bekende Chilene WysigIsabel Allende 1942 skrywer Salvador Allende 1908 1973 president Sergio Badilla Castillo 1947 digter en essayis Alberto Blest Gana 1830 1920 digter en diplomaat Roberto Bolano 1953 2003 skrywer Jose Miguel Carrera 1785 1821 generaal en vryheidsvegter Fernando Gonzalez 1980 tennisspeler Hugo Gunckel Luer 1901 1997 apteker en tuinkundige Victor Jara 1932 1973 digter en sanger Nicolas Massu 1979 tennisspeler Roberto Matta 1911 2002 beeldhouer en skilder Gabriela Mistral 1889 1957 skrywer joernalis en nobelpryswenner Pablo Neruda 1904 1973 digter diplomaat en nobelpryswenner Bernardo O Higgins 1778 1842 vryheidsvegter Sergio Ortega 1938 2003 komponis en pianis Augusto Pinochet 1915 2006 diktator en generaal Diego Portales 1793 1837 staatsman en entrepreneur Arturo Prat 1848 1879 prokureur en vlootoffisier Marcelo Rios 1975 tennisspeler Arturo Vidal 1987 sokkerspeler Bekende Chileense akteurs Cote de Pablo Cristian de la Fuente Marko Zaror Leonor Varela Bekende Chileense musikante Americo Claudio Arrau Nicole Violeta Parra Bekende Chileense regisseurs Alejandro Jodorowsky Pablo Larrain Pedro Sienna Andres WoodSien ook WysigChileense kookkunsVerwysings Wysig The Coat of Arms Chile Executive Branch in Spaans 23 Oktober 2011 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 April 2020 Besoek op 11 Mei 2018 World Population Prospects The 2017 Revision ESA UN org custom data acquired via website in Engels United Nations Department of Economic and Social Affairs Population Division Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 Augustus 2018 Besoek op 11 Mei 2018 RESULTADOS CENSO 2017 PDF RESULTADOS DEFINITIVOS CENSO 2017 in Spaans Instituto Nacional de Estadistica de Chile 1 Januarie 2018 Geargiveer PDF vanaf die oorspronklike op 8 Februarie 2020 Besoek op 11 Mei 2018 4 0 4 1 4 2 4 3 en Chile Internasionale Monetere Fonds Oktober 2017 Besoek op 11 Mei 2018 2016 Human Development Report PDF in Engels United Nations Development Programme 2017 Geargiveer PDF vanaf die oorspronklike op 20 April 2020 Besoek op 11 Mei 2018 GINI index World Bank estimate in Engels Wereldbank Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 HAT Taal en feitegids Pearson Desember 2013 ISBN 978 1 77578 243 8 8 0 8 1 8 2 Country profile Chile BBC in Engels 16 Desember 2009 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 es Chile com La Incognita Sobre el Origen de la Palabra Chile Chile com 15 Junie 2000 Besoek op 11 Mei 2018 Encyclopaedia Britannica Picunche people Britannica Online Encyclopedia in Engels Britannica com Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020 Besoek op 4 Julie 2016 11 0 11 1 11 2 es Encina Francisco A and Leopoldo Castedo 1961 Resumen de la Historia de Chile 4de uitgawe Santiago I Zig Zag p 44 en Chile Encyclopedia Americana 2005 Grolier Online URL besoek op 4 Julie 2016 13 0 13 1 13 2 Hudson Rex A 1995 Chile A Country Study GPO for the Library of Congress in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 Junie 2015 Besoek op 4 Julie 2016 14 0 14 1 en CHILE Encyclopaedia Britannica 11de uitgawe 1911 es Chile republica Enciclopedia Microsoft Encarta Online 2005 URL besoek op 4 Julie 2016 Argief 31 Oktober 2009 en Pearson Neale J 2004 Chile Grolier Multimedia Encyclopedia Scholastic Library Publishing URL besoek op 4 Julie 2016 es de Olivares y Gonzalez SJ Miguel 1864 1736 Coleccion de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional red Historia de la Compania de Jesus en Chile 4 Santiago Imprenta del Ferrocarril en Appletons annual cyclopaedia and register of important events of the year 1900 New York Appletons p 87 Bower Bruce 26 Desember 2015 People roamed tip of South America 18 500 years ago Science News in Engels p 10 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 en Insight Guides Chile Langenscheidt Publishing Group 2002 p 27 ISBN 978 981 234 890 6 Besoek op 14 Julie 2013 21 0 21 1 21 2 Development and Breakdown of Democracy 1830 1973 Country Studies in Engels Library of Congress 31 Maart 1994 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 April 2020 Besoek op 11 Mei 2018 en Barbaros page 66 David J Weber Archive org Besoek op 11 Mei 2018 Pinera vuelve a negar una salida al mar de Bolivia El mandatario chileno rechazo energicamente la demanda del presidente boliviano Evo Morales Quiere revisar el tratado de limites de 1904 que dejo a su pais sin acceso al Pacifico america infobae com Edicion Argentina in Spaans Infobaeinternacional com 29 September 2012 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 24 November 2012 Besoek op 4 Julie 2016 Sonja Ernst Eva Melis 2 April 2004 Chile Bolivien Peru und der Pazifik ein ewiger Streit PDF in Duits Konrad Adenauer Stiftung Geargiveer PDF vanaf die oorspronklike op 6 Maart 2016 Besoek op 11 Mei 2018 Member States of the United Nations in Engels Verenigde Nasies Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 List of Members in Engels Internasionale Monetere Fonds 13 Junie 2012 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 April 2020 Besoek op 11 Mei 2018 Member Countries in Engels Wereldbank Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 Multilateral Treaties Chile in Engels Organisasie van Amerikaanse Lande Geargiveer vanaf die oorspronklike op 27 Oktober 2019 Besoek op 11 Mei 2018 The Quotable Quotes of Dwight D Eisenhower in Engels National Park Service 5 Desember 2013 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 November 2019 Besoek op 11 Mei 2018 en Qureshi Lubna Z 2009 Nixon Kissinger and Allende U S Involvement in the 1973 Coup in Chile Lexington Books pp 86 97 ISBN 978 0 7391 2655 4 Besoek op 11 Mei 2018 en Freedman Lawrence 2005 The Official History of the Falklands Campaign New York Routledge ISBN 978 0 415 36431 7 bl 397 en Member Economies APEC Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 April 2015 Besoek op 11 Mei 2018 Members and Observers in Engels Wereldhandelsorganisasie Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 Massive earthquake strikes Chile in Engels BBC 28 Februarie 2010 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 September 2019 Besoek op 11 Mei 2018 35 0 35 1 35 2 Chile s accession to the OECD in Engels OESO Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 Background Note Chile Bureau of Western Hemisphere Affairs United States Department of State in Engels 16 Desember 2011 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 3 Mei 2019 Besoek op 11 Mei 2018 en Collin Robert 2015 Trash Talk An Encyclopedia of Garbage and Recycling around the World p 121 Chile scraps Pinochet era system in Engels BBC 16 Augustus 2005 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 en President Lagos We can make a greater effort to make yesterday s and today s trials equally just Chilean Government Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 April 2008 Besoek op 8 Januarie 2016 40 0 40 1 es Human and income poverty developing countries UNDP Geargiveer vanaf die oorspronklike op 29 Januarie 2014 Besoek op 9 Januarie 2016 en Encuesta Casen PDF Mideplan 2007 Geargiveer vanaf die oorspronklike PDF op 2 April 2015 Besoek op 9 Januarie 2016 en Inequality Chile s Real Position How We Classify Countries in Engels Wereldbank Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 Mei 2014 Besoek op 1 Julie 2013 Country and Lending Groups in Engels High income economies 12 616 or more Wereldbank 1 Julie 2013 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 AS1 onderhoud plek link GNI per capita Atlas method current US in Engels Washington D C Wereldbank 1 Augustus 2013 Geargiveer vanaf die oorspronklike xls op 8 Mei 2020 Besoek op 14 September 2013 GNI WB 46 0 46 1 en Table 4 The Global Competitiveness Index 2009 2010 rankings and 2008 2009 comparisons The Global Competitiveness Index 2009 2010 World Economic Forum Chile Index of Economic Freedom in Engels Heritage Foundation Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 en Compare your country by tax rate OESO Besoek op 11 Mei 2018 Human Development Reports in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Desember 2019 Besoek op 11 Mei 2018 Doing Business in Chile 2013 in Engels Wereldbank Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 September 2018 Besoek op 11 Mei 2018 en Wereldtoerismeorganisasie 2010 Regional Results Americas UNWTO Tourism Highlights 2011 Edition PDF p 8 Geargiveer vanaf die oorspronklike PDF op 25 Mei 2012 Besoek op 11 Mei 2018 en Blanco Hernan Augustus 2007 International Trade and Sustainable Tourism in Chile PDF International Institute for Sustainable Development Besoek op 11 Mei 2018 Chile s World Heritage Sites in Engels Worldheritagesite org Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Januarie 2018 Besoek op 11 Mei 2018 Chile on the UNESCO World Heritage in Engels Unesco Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 April 2020 Besoek op 11 Mei 2018 55 0 55 1 55 2 Chile in Engels Central Intelligence Agency 22 Junie 2014 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 Anuario Estadisticas Vitales 2003 in Spaans Instituto National de Estadisticas Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 Mei 2020 Besoek op 4 Julie 2016 Chile Proyecciones y Estimaciones de Poblacion Total Pais 1950 2050 PDF in Spaans Instituto National de Estadisticas Geargiveer PDF vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020 es List of Chilean cities Observatorio Urbano Ministerio de Vivienda y Urbanismo de Chile Besoek op 4 Julie 2016 en Central Intelligence Agency 2012 Life expectancy at birth Years Central Intelligence Agency Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 Augustus 2018 Besoek op 11 Mei 2018 Instituto Nacional de Estadisticas INE Preguntas frecuentes Demografia 80 Cual es la esperanza de vida al nacer in Spaans Geargiveer vanaf die oorspronklike op 26 Junie 2019 Besoek op 31 Oktober 2011 en SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist Besoek op 4 Julie 2016 massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil PDF in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike PDF op 3 Maart 2016 Besoek op 4 Julie 2016 Latinoamerica PDF in Spaans Geargiveer vanaf die oorspronklike PDF op 12 Desember 2018 Besoek op 11 Mei 2018 64 0 64 1 es Composicion Etnica de las Tres Areas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI PDF Besoek op 4 Julie 2016 Argentina como Chile y Uruguay su poblacion esta formada casi exclusivamente por una poblacion blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa mas del 90 E Garcia Zarza 1992 19 PDF in Spaans Geargiveer vanaf die oorspronklike PDF op 1 Augustus 2018 Besoek op 11 Mei 2018 es Instituto Nacional de Estadisticas INE April 2013 Resultados finales Censo de 2012 Besoek op 4 Julie 2016 Ethnologue Languages of the World Seventeenth edition Chile in Engels Ethnologue Geargiveer vanaf die oorspronklike op 1 April 2020 Besoek op 11 Mei 2018 Valdivia Chile in Engels Allsouthernchile com Geargiveer vanaf die oorspronklike op 19 September 2009 Besoek op 1 Augustus 2011 International Web Solutions Inc lt http www iwsinc net gt Latin America Chile in Engels Global Adrenaline Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 Januarie 2013 Besoek op 1 Augustus 2011 Learning About Each Other in Engels Learnapec org Geargiveer vanaf die oorspronklike op 16 April 2012 Besoek op 1 Augustus 2011 en Chile Foreign Relations Country studies com Besoek op 11 Mei 2018 Food in Chile Chilean Food Chilean Cuisine traditional popular dishes recipe diet history common meals rice main people favorite customs fruits country bread vegetables bread drink typical in Engels Foodbycountry com Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 es 1 dooie skakel Un mapa por completar la joven poesia chilena Por que tanta y tan variada poesia in Spaans Uchile cl Geargiveer vanaf die oorspronklike op 10 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 en Latin American Herald Tribune Isabel Allende Named to Council of Cervantes Institute Laht com Geargiveer vanaf die oorspronklike op 30 April 2011 Besoek op 11 Mei 2018 Grossman Lev 10 November 2008 Bolano s 2666 The Best Book of 2008 Time in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Oktober 2019 Besoek op 11 Mei 2018 en Sarah Kerr 18 Desember 2008 The Triumph of Roberto Bolano The New York Review of Books Besoek op 11 Mei 2018 Wood James 15 April 2007 The Visceral Realist The New York Times in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 Oscars Hollywood announces 85th Academy Award nominations BBC in Engels 10 Januarie 2013 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Desember 2019 Besoek op 11 Mei 2018 Memoria Chilena in Spaans Memoriachilena cl Geargiveer vanaf die oorspronklike op 9 Februarie 2019 Besoek op 11 Mei 2018 es Conjuntos Folkloricos de Chile Musicapopular cl Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Oktober 2007 Besoek op 10 Januarie 2016 Martinez Jessica Top Cultural Celebrations and Festivals in Chile USA Today in Engels Geargiveer vanaf die oorspronklike op 8 Mei 2020 Besoek op 11 Mei 2018 en Maria Baez Kijac 2003 The South American Table The Flavor and Soul of Authentic Harvard Common Press ISBN 978 1 55832 249 3 Besoek op 11 Mei 2018 es Moreira Recchione Alberto Desember 2007 La Medialuna un edificio para Chile Revista de urbanismo Universiteit van Chili 17 ISSN 0717 5051 Geargiveer vanaf die oorspronklike op 13 Februarie 2009 Besoek op 14 Julie 2008 A reconocerse en 1962 el rodeo como deporte nacional y oficial 10 de enero de 1962 oficio N 269 del Consejo Nacional de Deportes y Comite Olimpico de Chile Men s World Rankings in Engels Wereldrugby Geargiveer vanaf die oorspronklike op 25 September 2018 Besoek op 11 Mei 2018 Bronne Wysig en Burr Robert N 1974 By Reason or Force Chile and the Balancing of Power in South America 1830 1905 Berkeley University of California Press ISBN 0 520 02629 2 en Collier Simon Sater William F 1996 A History of Chile 1808 2002 Cambridge University Press ISBN 0 521 82749 3 en Drake Paul W 1994 Chile A Country Study Library of Congress ISBN 0 8444 0828 X en Galdames Luis 1941 A History of Chile University of North Carolina Press ISBN 0 8078 6845 0 en Lovemen Brian 2001 Chile The Legacy of Hispanic Capitalism 3de uitg Oxford University Press ISBN 978 0 19 512020 2 en Recor John L 2003 The History of Chile Greenwood Press ISBN 1 4039 6257 X Eksterne skakels WysigWikimedia Commons bevat media in verband met Chili Algemene inligting en Toerisme inligting oor Chili op Wikivoyage es Chile com en Chile Explorer es Beelde Geargiveer 28 Julie 2005 op Wayback Machine en Verskeie skakels deur LANIC versamel Geargiveer 11 Julie 2005 op Wayback MachineRegeringsbronne en es pt zh Amptelike webwerf van Chili es Regering van Chili es Presidentskap van Chili es Ministerie van Binnelandse Sake Geargiveer 12 Januarie 1998 op Wayback Machine es Ministerie van Buitelandse Sake es Kongres van Chili es Senaat van Chili es Huis van Verteenwoordigers es Nasionale Biblioteek van die Kongres es Regsprekende Gesag van Chili Ontsluit van https af wikipedia org w index php title Chili amp ol,